Opioid
Opioid (İng. opioid), opioid reseptörlerine bağlanarak analjezi sağlayan doğal, yarı sentetik ve sentetik maddelerin ortak adıdır. Şiddetli ağrı tedavisinin temel ilaç sınıfıdır; solunum baskılanması ve bağımlılık riski taşır.
Etimoloji
Ad, haşhaş bitkisinden elde edilen afyonu belirten Yunanca opion sözcüğünden gelir. "Opiat" terimi yalnızca doğal alkaloitleri (morfin, kodein) belirtirken, "opioid" tüm sınıfı kapsar.
Klinik bağlam
Etki, G proteinine kaplı opioid reseptörleri üzerinden gerçekleşir. Mü reseptörü analjezinin yanı sıra öfori, solunum baskılanması, kabızlık, bağımlılık ve miyozdan sorumludur; kappa ve delta reseptörleri farklı etki profilleri taşır. Reseptör etkinleşmesi, presinaptik uçta nörotransmitter salınımını azaltır ve postsinaptik nöronu hiperpolarize eder; ayrıca beyin sapındaki inen inhibitör yolakları uyararak omurilik düzeyinde ağrı iletimini baskılar. Analjezi ile solunum baskılanmasının aynı reseptör üzerinden gerçekleşmesi, bu iki etkinin birbirinden ayrılmasını güçleştirir ve sınıfın temel güvenlik sorununu oluşturur.[1]
Ajanlar farmakokinetik özellikleriyle ayrılır ve seçim buna göre yapılır. Fentanil ve türevleri hızlı etki başlangıcı sağlar; remifentanil, plazma esterazlarınca yıkıldığı için organ işlevinden bağımsızdır ve etkisi infüzyon süresinden bağımsız olarak hızla sona erer — bu özellik onu titre edilebilir bir seçenek yaparken, kesildiğinde ani ağrı ortaya çıkmasına da yol açar; bu nedenle önceden analjezi planlanması gerekir. Morfinin etkin metaboliti böbrekten atılır ve kronik böbrek hastalığında birikerek uzamış solunum baskılanması yaratabilir. Kodein ve tramadol ön ilaçtır; etkin biçime dönüşümleri sitokrom P450 enzim etkinliğine bağlıdır, dolayısıyla çok hızlı metabolize edicilerde beklenmedik toksisite, zayıf metabolize edicilerde ise yetersiz analjezi görülür — bu, farmakogenetik farklılıkların klinik karşılığının en somut örneklerindendir.
İstenmeyen etkiler öngörülebilirdir: solunum baskılanması, sedasyon, bulantı-kusma, kabızlık, idrar retansiyonu, kaşıntı ve kas sertliği. Kabızlığa tolerans gelişmez ve profilaksi gerektirir. Solunum baskılanması, benzodiazepinler ve alkol ile birlikte kullanıldığında belirgin biçimde artar; obstrüktif uyku apnesi bulunan hastalar özellikle risklidir. Bu nedenle izlemde solunum sayısından çok sedasyon düzeyinin değerlendirilmesi önerilir — sedasyonun artması, solunum baskılanmasından önce gelen uyarıdır.
Uzun süreli kullanımda tolerans, fiziksel bağımlılık ve — ayrı bir olgu olarak — opioid kaynaklı hiperaljezi gelişebilir; sonuncusunda doz artırıldıkça ağrı paradoksal biçimde artar ve dozun azaltılması çözüm olur. Kronik ağrıda, özellikle bel ağrısı ve nöropatik ağrı gibi tablolarda, uzun süreli opioid kullanımının yararı sınırlıdır ve riskleri belirgindir; bu nedenle güncel yaklaşım, kronik kanser dışı ağrıda birinci basamak tedavi olarak önerilmemesidir.[2]
Ameliyat çevresi dönemde günümüzdeki eğilim, opioid kullanımını azaltan çoklu analjezi yaklaşımıdır: parasetamol, nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar, lokal anestezi ve rejyonal teknikler, düşük doz ketamin ve alfa-2 agonistleri birlikte kullanılır. Bu yaklaşım, hem yan etkileri azaltır hem taburculuk sonrası kalıcı kullanım riskini düşürür.
Aşırı dozda klasik üçlü — bilinç baskılanması, solunum depresyonu ve iğne başı pupil — tanısaldır. Antagonist nalokson, reseptörden yarışmalı biçimde ayırarak etkiyi hızla geri çevirir; ancak etki süresi birçok opioidden kısadır, bu nedenle sedasyonun yinelemesi olasıdır ve hasta izlenmelidir. Kronik kullanıcılarda ani ve tam geri çevirme, ağır yoksunluk ve ağrı krizine yol açabileceğinden titre edilerek uygulanır.
Klinik tuzakların başında, ağrının yeterince tedavi edilmemesi ile aşırı tedavi arasındaki dengenin tek boyutlu ele alınması gelir; ikisi de zararlıdır. Bir diğeri, taburculukta yazılan reçetenin süresinin ve miktarının gözden geçirilmemesidir — cerrahi sonrası uzayan reçeteler, kalıcı kullanımın bilinen bir başlangıç noktasıdır.
Eş anlamlılar
- Opiat (doğal türevleri için)
- Narkotik analjezik