Aklimatizasyon

Aklimatizasyon (İng. acclimatization), organizmanın yeni çevresel koşullara zaman içinde fizyolojik olarak uyum sağlamasıdır.

Etimoloji

Latince ad- (yönelme) ve Yunanca klima (iklim) köklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Kavramın en iyi incelenmiş örneği yüksek irtifaya uyumdur. Yükseklikle birlikte havanın basıncı düşer, oksijen oranı değişmese de kısmi basıncı azalır. İlk yanıt solunum sayısının artmasıdır; bu, kandaki karbondioksiti düşürür ve geçici bir alkaloza yol açar. Böbrekler bikarbonat atarak birkaç gün içinde bu dengeyi düzeltir ve solunum artışının sürdürülmesini sağlar. Ardından eritropoietin salgısı artar ve haftalar içinde alyuvar sayısı yükselir; doku düzeyinde ise kılcal damar yoğunluğu ve hücre içi enzim etkinliği değişir. Bu sıralama, uyumun neden ani değil aşamalı olduğunu açıklar.

Uyumun sağlanamadığı durumlarda akut dağ hastalığı gelişir; baş ağrısı, bulantı, iştahsızlık, uykusuzluk ve halsizlikle seyreder. Asıl tehlike, tablonun yüksek irtifa beyin ödemi ya da akciğer ödemine ilerlemesidir. Beyin ödeminde denge bozukluğu, konfüzyon ve bilinç değişikliği; akciğer ödeminde ise dinlenmede nefes darlığı, öksürük ve egzersiz kapasitesinde belirgin düşüş görülür. Her iki tabloda da tek kesin tedavi ivedi olarak alçalmaktır; oksijen, taşınabilir basınç odası ve ilaçlar destekleyicidir ancak inişin yerini tutmaz. Belirtileri olan kişinin daha yükseğe çıkmaması ve yalnız bırakılmaması temel kuraldır.

Korunmanın temeli tırmanış hızının sınırlandırılmasıdır; belirli bir yükseklikten sonra günlük uyku yüksekliğinin sınırlı artırılması ve arada uyum günleri verilmesi önerilir. "Yüksekte tırmanıp alçakta uyumak" ilkesi bu nedenle geçerlidir. Asetazolamid, böbrekten bikarbonat atılımını artırarak uyum sürecini hızlandırır ve korunmada kullanılır. Fiziksel uygunluk düzeyinin uyum yeteneğini belirlemediği bilinmelidir; sporcular da aynı riski taşır ve genellikle daha hızlı tırmandıkları için daha çok etkilenirler.

Kavram sıcak ortama uyumda da geçerlidir. Sıcakta çalışmaya başlayan kişide bir ile iki hafta içinde terleme daha erken başlar, ter miktarı artar ve terle kaybedilen tuz miktarı azalır; plazma hacmi genişler. Bu uyum sağlanmadan ağır işe başlanması, sıcak çarpması riskinin en önemli nedenidir; bu nedenle iş sağlığı uygulamalarında kademeli alıştırma programları zorunludur. Uyum, birkaç hafta ara verildiğinde kaybolur; tatil dönüşü ya da hastalık sonrası aynı program yeniden uygulanmalıdır.

Eş anlamlılar

• İklime uyum

İlgili terimler

• Hipoksi
• Yükseklik hastalığı
• Sıcak çarpması
• Eritropoietin
• Homeostaz