Homeostaz
Homeostaz (İng. homeostasis; Yun. homoios benzer, stasis duruş), iç ortamın dar sınırlar içinde kararlı tutulmasıdır.
Etimoloji
Yunanca homoios (benzer) ve stasis (duruş) sözcüklerinden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Kavram, fizyolojinin merkezinde yer alır ve hastalığın tanımını da belirler; hastalık, büyük ölçüde bu dengeyi koruyan düzeneklerin yetersiz kalmasıdır.[1] Denge, geri bildirim döngüleriyle sağlanır. Olumsuz geri bildirim en yaygın düzenektir; bir değişkendeki sapma, kendisini geri çeviren bir yanıt başlatır. Tansiyon düştüğünde kalp hızının artması, kan şekeri yükseldiğinde insülin salınması bu ilkeye örnektir. Olumlu geri bildirim ise seyrektir ve süreci hızlandırarak sonuçlandırır; doğum sırasında oksitosin salınımı ve pıhtılaşma yolağı bu düzeneğe dayanır.
Bu düzeneklerin bilinmesi, klinik bulguların doğru yorumlanmasını sağlar. Kanamalı hastadaki taşikardi bir bozukluk değil, dengeyi korumaya çalışan bir yanıttır; aynı biçimde metabolik asidozdaki hızlı ve derin solunum, sorunun kendisi değil çözümüdür. Bu yanıtların baskılanması ölümcül olur; bu ilke, klinik uygulamanın temel taşlarındandır. Buna karşın telafi yanıtlarının varlığı, altta yatan sorunun ağırlığını gizleyebilir; bu nedenle normal bir tansiyon değeri, yeterli doku kanlanmasını güvenceye almaz.
Fizyolojik yedek kavramı, bu çerçevenin doğal uzantısıdır. Organlar normalde gereksinimin çok üzerinde kapasiteye sahiptir; bu nedenle işlev kaybı uzun süre gizli kalır. Böbrek işlevinin büyük bölümü kaybedilene kadar kreatinin yükselmez, pankreas rezervi tükenmeden steatore görülmez, beta hücrelerinin çoğu yıkılmadan diyabet ortaya çıkmaz. Bu gecikme, hastalıkların neden geç fark edildiğini açıklar ve tarama uygulamalarının gerekçesini oluşturur.
Yedeğin azalması, ileri yaşta ve kronik hastalıkta belirginleşir; bu azalma dinlenme durumunda fark edilmez, ancak akut hastalıkta ortaya çıkar. Bu ilke, yaşlı hastanın neden hızla kötüleştiğini ve neden atipik belirtilerle başvurduğunu açıklar. Telafi düzenekleri sınırsız değildir; tükendiğinde çöküş ani gerçekleşir. Bu nedenle genç travma hastasında tansiyon uzun süre korunur, sonra hızla düşer; bu tuzak klinik değerlendirmenin en tehlikeli yanılgılarındandır. Homeostazın korunması, sıvı ve elektrolit yönetiminden asit-baz dengesine, ısı düzenlemesinden kan şekeri denetimine kadar yoğun bakım uygulamalarının bütününe yön verir.
Eş anlamlılar
- İç denge
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2021.