Antidot

Antidot (İng. antidote; Yun. antidoton karşı verilen), bir zehrin ya da ilacın etkisini özgül biçimde ortadan kaldıran maddedir.

Etimoloji

Yunanca antidoton (karşı verilen şey) sözcüğünden türetilmiştir; Türkçede panzehir de denir.

Klinik bağlam

Antidotlar farklı düzeneklerle etki eder ve bu ayrım kullanım biçimini belirler. Bir grup reseptör düzeyinde yarışır; nalokson opioid, flumazenil benzodiazepin reseptörlerini bloke eder. Bir grup toksik maddeyi bağlar; şelasyon ajanları ağır metallerle, antikorlar digoksin ile birleşir. Bir grup ise metabolik yolağı değiştirir; fomepizol metanol ve etilen glikolün toksik ürünlere dönüşmesini engeller, N-asetilsistein parasetamol zehirlenmesinde glutatyon depolarını yeniler.

Klinik açıdan en önemli ilke, antidotların yalnızca küçük bir bölümünün gerçekten kullanıldığı ve zehirlenme yönetiminin temelinin destekleyici tedavi olduğudur. Havayolu güvenliği, solunum ve dolaşımın desteklenmesi, ısı ve elektrolit dengesinin sağlanması çoğu olguda sonucu belirler. Antidotun bulunmaması, tedavi edilemeyeceği anlamına gelmez. Ayrıca antidotların kendileri de yan etki ve risk taşır; kullanımları endikasyona dayanmalıdır.

Zamanlama belirleyicidir ve bunun en iyi örneği parasetamol zehirlenmesidir. N-asetilsistein, alımdan sonraki ilk saatlerde başlandığında karaciğer hasarını neredeyse tümüyle önler; gecikildiğinde etkinliği azalır. Tedavi kararı, alınan miktar ve zamana göre çizilmiş nomogramlarla verilir; zaman bilinmiyorsa ya da kronik aşırı kullanım söz konusuysa farklı ölçütler uygulanır. Bu nedenle zehirlenme öyküsünde alım zamanının belirlenmesi kritik bir adımdır.

Antidot kullanımının kendi tuzakları vardır. Nalokson, opioid bağımlısı hastada ani yoksunluk oluşturur; ayrıca yarı ömrü birçok opioidden kısa olduğundan hasta uyandıktan sonra yeniden solunum baskısına girebilir ve izlem gerekir. Flumazenil, benzodiazepine bağımlı ya da trisiklik antidepresan zehirlenmesi bulunan hastada dirençli nöbetlere yol açabileceğinden çekinceyle kullanılır. Amil nitrit temelli siyanür tedavisi, karbonmonoksit birlikteliğinde tehlikelidir. Bu nedenlerle zehir danışma merkezleriyle iletişim kurulması önerilir.

Eş anlamlılar

• Panzehir

İlgili terimler

• Zehirlenme
• Aktif kömür
• Antivenom
• Parasetamol
• Naltrekson