Aplastik anemi
Aplastik anemi (İng. aplastic anaemia; Yun. a- "yokluk" + plasis "biçimlenme"), kemik iliğinin hücresel içeriğinin ileri derecede azalması sonucu her üç kan hücresi serisinin birden üretilememesiyle seyreden yetmezlik hastalığıdır. Adında anemi geçmesine karşın tabloya trombositopeni ve nötropeni de eşlik eder.
Etimoloji
Terim, Yunanca olumsuzluk bildiren a- ön eki ile plasis (biçimlenme, oluşum) sözcüğünden türer; iliğin hücre üretememesini anlatır. Adlandırma tarihsel olarak yerleşmiş olmakla birlikte, hastalığın yalnızca eritrositleri değil tüm serileri etkilediğini yansıtmadığı için eksik kabul edilir.
Klinik bağlam
Hastalığın büyük çoğunluğunda mekanizma bağışıklık aracılıdır: kendine yönelen T hücreleri, kemik iliğindeki kök hücreleri hedef alarak yıkar ve ilik yağ dokusuyla yer değiştirir. Bu kavrayış, tedavinin neden bağışıklık baskılayıcı yaklaşımlara dayandığını açıklar. Edinsel nedenler arasında ilaçlar, kimyasallar — özellikle benzen —, radyasyon, viral hepatit sonrası tablolar, gebelik ve paroksismal noktürnal hemoglobinüri ile örtüşme sayılır; olguların önemli bir bölümünde belirlenebilir bir neden bulunmaz. Kalıtsal biçimler ise Fanconi anemisi, diskeratozis konjenita ve telomer biyolojisi bozukluklarını kapsar; bu grubun ayırt edilmesi tedavi seçimini kökten değiştirdiği için genç hastalarda özel önem taşır.[1]
Klinik tablo, hangi serinin baskın biçimde eksildiğine göre şekillenir. Anemiye bağlı halsizlik ve nefes darlığı sinsi gelişir; trombositopeniye bağlı peteşi, purpura, burun ve diş eti kanamaları sıklıkla ilk bulgudur; nötropeni ise ateş ve enfeksiyonlarla kendini gösterir ve hastalığın en tehlikeli yönüdür. Dalak ve lenf düğümü büyümesi tipik olarak yoktur; bulunması tanıyı sorgulatır ve lösemi ya da başka bir infiltratif süreci düşündürür.
Tanı, periferik kanda üç serinin birden azaldığının gösterilmesi ve kemik iliği biyopsisinde hücresel içeriğin ileri derecede azaldığının belgelenmesiyle konur; retikülosit sayısının düşük olması, sorunun yıkım değil üretim kaynaklı olduğunu gösterir. Ayırıcı tanıda miyelodisplastik sendromlar, akut lösemi, ilik infiltrasyonu, B12 ve folat eksikliği, ağır enfeksiyonlar ve hipersplenizm gözden geçirilir. Sitogenetik inceleme, akış sitometrisi ile paroksismal noktürnal hemoglobinüri klonunun aranması ve kalıtsal sendromlar için kromozom kırılganlık testi ile telomer uzunluğu ölçümü tanısal sürecin parçalarıdır.
Ağırlık sınıflaması, nötrofil sayısına dayanır ve tedavi kararını yönlendirir. Ağır ve çok ağır olgularda tedavi ivedidir. Genç ve uygun vericisi bulunan hastalarda allojenik kök hücre nakli kesin tedavi seçeneğidir; bu yol izlenecekse gereksiz transfüzyonlardan kaçınılması, alloimmünizasyonu ve nakil başarısızlığını önlemek açısından önemlidir. Nakle uygun olmayan hastalarda bağışıklık baskılayıcı tedavi — antitimosit globulin ve siklosporin birlikteliği — uygulanır; son yıllarda trombopoietin reseptör agonistlerinin bu rejime eklenmesi yanıt oranlarını iyileştirmiştir.[2]
Destek tedavisi sağkalımı belirleyen bileşendir. Nötropenik ateş, aksi kanıtlanana dek yaşamı tehdit eden bir acil kabul edilir ve gecikmeden geniş spektrumlu antibiyotik başlanmasını gerektirir; mantar enfeksiyonları uzamış nötropenide öne çıkar. Transfüzyonlar belirlenmiş eşiklere göre ve ışınlanmış, lökositten arındırılmış ürünlerle yapılır; aile bireylerinden alınan kan, nakil adaylarında duyarlanma riski nedeniyle kullanılmaz. Uzun dönemde klonal evrim — miyelodisplastik sendrom ve akut lösemiye dönüşüm — açısından izlem gerekir.
Klinik tuzakların başında, pansitopeni saptanan hastada kemik iliği incelemesi yapılmadan vitamin eksikliği ya da enfeksiyon varsayımıyla izlenmesi gelir. Bir diğeri, genç hastalarda kalıtsal sendromların araştırılmamasıdır; bu hastalarda standart hazırlık rejimleri ağır toksisiteye yol açar ve tedavi protokolü farklıdır.
Eş anlamlılar
- Kemik iliği yetmezliği
- Aplastik pansitopeni