Ataksi
Ataksi (İng. ataxia; Yun. ataxia, düzensizlik), kas gücü korunmuş olmasına karşın hareketlerin eşgüdümünün ve düzeninin bozulmasıdır.
Etimoloji
Yunanca düzensizlik anlamındaki ataxia sözcüğünden gelir.
Klinik bağlam
Eşgüdümlü hareket, üç sistemin uyumlu çalışmasına dayanır: beyincik, derin duyu yolları ve vestibüler sistem. Bu sistemlerden herhangi birinin bozulması ataksiye yol açar; ancak bulguların niteliği kaynağa göre farklıdır ve bu ayrım tanının temelini oluşturur.[1]
Serebellar atakside geniş tabanlı ve dengesiz yürüyüş, hedefe ulaşırken sapma, niyet tremoru, hızlı ardışık hareketlerin bozulması, konuşmanın parçalı hâle gelmesi ve nistagmus görülür. Ayırt edici özellik, gözlerin kapatılmasıyla belirgin bir kötüleşmenin olmamasıdır. Beyincik yarımküre lezyonlarında bulgular aynı tarafta, orta hat lezyonlarında ise gövde dengesizliği biçimindedir.
Duyusal atakside sorun derin duyu bilgisinin taşınmasındadır; hasta ayaklarını yere vurarak yürür, gözle telafi eder ve gözler kapatıldığında dengesizlik belirgin biçimde artar. Romberg belirtisinin pozitif olması bu grubu gösterir. Nedenler arasında B12 vitamini eksikliği, diyabetik ve toksik nöropatiler, sifiliz ve omurilik arka kordon hastalıkları bulunur.
Vestibüler atakside ise baş dönmesi, bulantı ve tek yöne düşme eğilimi ön plandadır.
Zaman içindeki gelişim, ayırıcı tanıyı yönlendirir. Ani başlayan ataksi, beyincik ya da beyin sapı inmesini düşündürür ve acil değerlendirme gerektirir; arka çukur iskemisi erken bilgisayarlı tomografide çoğunlukla görülmez, bu nedenle normal tomografi tanıyı dışlamaz. Beyincik kanaması ve infarktında gelişen ödem, beyin sapı basısına ve hidrosefaliye yol açabilir; bu tabloda cerrahi girişim yaşam kurtarıcıdır ve bilinç düzeyinin yakın izlenmesi zorunludur.
Saatler-günler içinde gelişen ataksilerde ilaç ve toksinler öncelikle düşünülmelidir: alkol, fenitoin, lityum, ağır metaller ve bazı kemoterapötikler. Wernicke ensefalopatisi ayrı bir başlıktır: ataksi, göz hareket bozukluğu ve konfüzyon üçlüsüyle seyreder, tiamin eksikliğine bağlıdır ve tedavi edilmediğinde kalıcı hasar bırakır. Bu tabloda glukoz verilmeden önce tiamin uygulanması temel kuraldır; tersi sıra hastalığı tetikleyebilir. Ayrıca üçlünün tamamlanması beklenmemeli, kuşku durumunda tedavi hemen başlatılmalıdır.
Subakut ve ilerleyici ataksilerde tümör, paraneoplastik sendromlar, multipl skleroz, otoimmün serebellitler, hipotiroidi, B12 ve E vitamini eksiklikleri ile çölyak hastalığı araştırılır. Paraneoplastik serebellar dejenerasyon, altta yatan kanserin ilk bulgusu olabilir.
Kronik ve kalıtsal biçimler arasında Friedreich ataksisi, spinoserebellar ataksiler ve ataksi-telanjiektazi bulunur; aile öyküsü, başlangıç yaşı ve eşlik eden bulgular tanıya yönlendirir.
Değerlendirmede geri döndürülebilir nedenlerin taranması önceliklidir: B12 vitamini, tiroit işlevleri, ilaç düzeyleri, elektrolitler ve toksik maruziyet. Görüntülemede manyetik rezonans tercih edilir.
Tedavi nedene yöneliktir; ayrıca rehabilitasyon her hastada önemlidir. Denge eğitimi, yürüme desteği, ev güvenliği düzenlemeleri ve düşme önleme programları işlevselliği korur. Yutma güçlüğü ve konuşma bozukluğu gelişen hastalarda ilgili terapiler eklenir. Bu hastalarda düşmeye bağlı yaralanma riski yüksektir; özellikle antikoagülan kullananlarda kafa travması açısından dikkatli olunmalıdır.
Eş anlamlılar
- Eşgüdüm bozukluğu
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 12. baskı, 2023.