Baziler arter

Baziler arter (İng. basilar artery; Lat. arteria basilaris), iki vertebral arterin birleşmesiyle oluşan ve beyin sapı ile beyinciği besleyen ana atardamardır. Arka dolaşımın merkezî damarıdır.

Etimoloji

Latince taban anlamındaki basis sözcüğünden türetilmiştir; kafa tabanındaki seyrini anlatır.

Klinik bağlam

Damar, beyin sapının ön yüzünde yukarı doğru ilerler ve uçta iki arka serebral artere ayrılır. Boyunca çıkan dallar beyin sapını, beyinciği ve iç kulağı besler; ayrıca Willis poligonu aracılığıyla ön dolaşımla bağlantı kurar. Beyin sapının küçük bir hacimde çok sayıda yaşamsal yapı barındırması, bu damardaki tıkanıklıkların neden bu denli yıkıcı olduğunu açıklar.

Tıkanma, iskemik inmelerin küçük bir bölümünü oluşturur ancak ölüm ve sakatlık oranı en yüksek olanıdır. Nedenleri arasında ateroskleroz, vertebral arter diseksiyonunun uzanımı ve kalp kaynaklı emboli bulunur.

Klinik tablo değişkendir ve tanının gecikmesine yol açar. Belirtiler dalgalanabilir; geçici baş dönmesi, çift görme, konuşma bozukluğu ve denge kaybı atakları, tıkanma öncesinde günler boyunca yinelenebilir. Bu uyarı atakları çoğunlukla iç kulak hastalığına bağlanır; oysa bu dönem, kalıcı hasar gelişmeden önceki en değerli tanı fırsatıdır. Tam tıkanmada ise bilinç kaybı, dört ekstremitede felç, göz hareket bozuklukları, gözbebeği anormallikleri ve solunum düzensizliği gelişir.

Özel bir tablo kilitlenme sendromudur: köprü bölgesinin ön kısmının tutulmasıyla hasta tümüyle felç olur, konuşamaz, ancak bilinci açıktır ve yalnızca dikey göz hareketleri ile göz kırpmayı koruyabilir. Bu hastanın komada sanılması, bakımda ve iletişimde ciddi hatalara yol açan bir yanılgıdır; bilinç durumu, dikey göz hareketleri sorgulanarak değerlendirilmelidir. Ucun tıkanması durumunda ise görme bozuklukları, bellek sorunları ve görsel varsanılar öne çıkar.

Tanıda erken bilgisayarlı tomografi arka çukurdaki iskemiyi büyük ölçüde kaçırır; difüzyon ağırlıklı manyetik rezonans görüntüleme tercih edilir. Damar görüntülemesi tıkanmanın yerini ve derecesini gösterir. Klinik kuşku, görüntüleme sonucundan daha belirleyicidir; ani ve açıklanamayan bilinç bozukluğu ile göz hareket anormalliği birlikteliğinde bu tanı akla gelmelidir.

Tedavide zaman penceresi, ön dolaşım inmelerine göre daha esnek değerlendirilir; çünkü tedavi edilmediğinde ölüm oranı çok yüksektir ve geç dönemde yapılan girişimlerden bile yarar görülebildiği bildirilmiştir. Uygun hastalarda tromboliz uygulanır; büyük damar tıkanmasında mekanik trombektomi tercih edilen yöntemdir. Karar, hastanın klinik durumu, görüntüleme bulguları ve beyin sapı hasarının derecesi birlikte değerlendirilerek verilir.

Yoğun bakım yönetiminde havayolu güvenliği önceliklidir; bilinç bozukluğu ve yutma güçlüğü olan hastalarda aspirasyon riski yüksektir. Kan basıncı yönetimi kritiktir: damar açılmadan önce belirgin düşüş, kollateral akımı bozarak iskemiyi genişletir; açıldıktan sonra ise yüksek basınç kanama riskini artırır. Ateş, kan şekeri ve elektrolit dengesi yakından izlenir; ateşin nörolojik sonuçları kötüleştirdiği gösterilmiştir.

Beyincik infarktında gelişen ödem, dördüncü ventrikülü kapatarak hidrosefaliye ve beyin sapı basısına yol açabilir; bu tabloda dış ventriküler drenaj ve dekompresif cerrahi yaşam kurtarıcıdır. Bu nedenle ilk günlerde bilinç düzeyinin yakın izlenmesi zorunludur.

İkincil korunmada altta yatan neden araştırılır; ateroskleroz varlığında yoğun risk etkeni yönetimi ve antitrombotik tedavi, kalp kaynaklı embolide antikoagülasyon planlanır.

Eş anlamlılar

• Arteria basilaris

İlgili terimler

• Vertebral arter
• Beyin sapı
• İskemik inme
• Wallenberg sendromu
• Trombektomi