Dizartri
Dizartri (İng. dysarthria; Yun. dys, bozuk + arthroun, eklemlemek), konuşmayı üreten kasların denetimindeki bozukluğa bağlı olarak sesletimin bozulmasıdır.
Etimoloji
Yunanca bozuk anlamındaki dys ile eklemleyerek konuşmak anlamındaki arthroun sözcüklerinden oluşur.
Klinik bağlam
En önemli klinik ayrım, dizartri ile afazi arasındadır. Dizartride sorun motor üretimdedir; dil bilgisi, sözcük seçimi ve anlama korunmuştur — hasta ne söyleyeceğini bilir ancak söyleyemez. Afazide ise dilin kendisi bozulmuştur; sözcük bulma, anlama, tekrarlama ve okuma-yazma etkilenir. Bu ayrım, lezyonun yerini belirlemede belirleyicidir ve yazılı iletişimin değerlendirilmesiyle kolayca yapılır: dizartrik hasta yazarak iletişim kurabilirken afazik hastada yazma da bozulmuştur. Bu basit testin uygulanmaması, sık yapılan bir değerlendirme hatasıdır.[1]
Konuşma üretimi beş bileşene dayanır: solunum, sesin oluşturulması, rezonans, sesletim ve konuşmanın ritmi. Bozukluğun niteliği, sorumlu sistemi gösterir. Spastik biçimde konuşma zorlanmış ve gergindir; üst motor nöron tutulumunu düşündürür. Gevşek biçimde ses zayıf ve genizden gelir; alt motor nöron ya da nöromüsküler kavşak tutulumunu gösterir. Ataksik biçimde konuşma parçalı, hece vurguları düzensizdir; beyincik hastalığını düşündürür. Hipokinetik biçimde ses kısık, monoton ve hızlıdır; Parkinson hastalığında görülür. Hiperkinetik biçimde ise istemsiz hareketlerin konuşmayı bölmesi tipiktir.
Ani başlangıç, inme açısından uyarıcıdır ve acil değerlendirme gerektirir; özellikle yüz asimetrisi, kol güçsüzlüğü ve konuşma bozukluğu birlikteliği, inme tarama ölçütlerinin temelini oluşturur. Beyin sapı inmelerinde dizartri, yutma güçlüğü ve çift görme birlikte bulunabilir.
Dalgalanan ve yorulmayla artan konuşma bozukluğu, miyastenia gravisi düşündürür; hastanın uzun konuşmasıyla sesin giderek kaybolması karakteristiktir. İlerleyici seyirde motor nöron hastalığı, özellikle bulber başlangıçlı biçim akla gelmelidir; bu grupta dizartriye dilde erime ve seğirmeler eşlik eder. Multipl skleroz, tümörler, travmatik beyin hasarı, ilaçlar ve toksik nedenler de ayırıcı tanıda yer alır. Sedatifler, antiepileptikler, lityum ve alkol geçici dizartri yapabilir.
Klinik açıdan en önemli komplikasyon, eşlik eden yutma güçlüğüdür. Konuşma ve yutma aynı kas gruplarını kullandığından, dizartrisi olan hastada disfaji varlığı araştırılmalıdır. Bu değerlendirme yapılmadan ağızdan beslemeye başlanması, aspirasyon pnömonisinin sık ve önlenebilir nedenidir.
Değerlendirmede ayrıntılı nörolojik muayene, kraniyal sinirlerin incelenmesi, konuşmanın niteliğinin belirlenmesi ve gerektiğinde görüntüleme ile elektrofizyolojik inceleme yapılır. Dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi hem tanısal hem tedavi edici açıdan değerlidir.
Tedavi öncelikle altta yatan hastalığa yöneliktir. Bunun yanında konuşma terapisi, konuşma hızının yavaşlatılması, soluk desteğinin düzenlenmesi ve sesletim egzersizlerini kapsar. Anlaşılırlık sağlanamadığında alternatif iletişim yöntemleri — yazı tahtaları, harf tabloları, göz izleme sistemleri, konuşma üreten cihazlar — kullanılır. İlerleyici hastalıklarda, konuşma tümüyle bozulmadan önce ses bankası oluşturulması önerilir.
İletişim güçlüğü, hastanın bilişsel durumunun yanlış değerlendirilmesine yol açabilir; anlaşılmadığı için "konfüzyonlu" sanılan hasta, aslında bilinci tümüyle açık olabilir. Yeterli zaman tanınması ve uygun iletişim araçlarının sağlanması, bakımın temel bir parçasıdır.
Eş anlamlılar
- Konuşma bozukluğu
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 12. baskı, 2023.