Afazi

Afazi (İng. aphasia; Yun. a- "yokluk" + phasis "konuşma"), beyin hasarına bağlı olarak dil yetisinin kaybı ya da bozulmasıdır. Konuşma organlarının kas gücündeki bozukluktan kaynaklanan dizartriden ayrılır.

Etimoloji

Yunanca olumsuzluk bildiren a- ön eki ile konuşma anlamındaki phasis sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Dil işlevi, sağ elini kullanan kişilerin neredeyse tümünde ve sol elini kullananların büyük çoğunluğunda sol yarım kürede yerleşiktir. Bu nedenle afazi, çoğunlukla sol hemisfer lezyonlarında görülür ve baskın yarım kürenin tutulduğunu gösterir. Değerlendirmede dört temel bileşen incelenir: akıcılık, anlama, tekrarlama ve adlandırma. Bu dört öğenin örüntüsü, lezyonun yerini yüksek doğrulukla gösterir.

Başlıca tipler bu örüntüye göre ayrılır. Broca afazisinde konuşma tutuk ve çabalı, anlama görece korunmuştur; hasta kendi bozukluğunun farkındadır ve bu durum umutsuzluk yaratabilir. Lezyon frontal lobun arka-alt bölümündedir ve sıklıkla sağ tarafta güçsüzlük eşlik eder. Wernicke afazisinde konuşma akıcı ancak anlamsızdır; hasta yanlış sözcükler ve uydurma sözcükler kullanır, anlama ileri derecede bozuktur ve hasta çoğunlukla durumunun farkında değildir. Lezyon temporal lobun arka-üst bölümündedir; motor bulgu bulunmayabileceğinden tablo psikiyatrik bozukluk ya da deliryum sanılabilir — bu, klinikteki en önemli tanısal tuzaklardandır. Global afazide her iki alan da tutulmuştur ve dil yetisi büyük ölçüde kaybolmuştur. İletim afazisinde tekrarlama seçici olarak bozuktur. Transkortikal afazilerde ise tekrarlama korunmuştur; bu, dil alanlarının kendisinin değil çevre bağlantılarının etkilendiğini gösterir. Anomik afazide temel bulgu sözcük bulma güçlüğüdür.

En sık neden inmedir; sol orta serebral arter sulama alanındaki iskemi tipik nedendir. Diğer nedenler intraserebral kanama, travmatik beyin hasarı, beyin tümörleri, apse, ensefalit ve nörodejeneratif hastalıklardır. Primer ilerleyici afazi, frontotemporal demans spektrumunda yer alan ve yıllar içinde sinsi ilerleyen bir tablodur. Nöbet sonrası geçici afazi ve migren aurası da ayırıcı tanıda yer alır. Hipoglisemi ve toksik-metabolik nedenler dil bozukluğunu taklit edebilir.

Akut ortaya çıkan afazi, aksi gösterilene dek inme olarak değerlendirilmelidir ve acil görüntüleme ile inme ekibinin devreye girmesi gerekir. Afazinin inme ölçeklerinde yüksek puan getirmesi, dil bozukluğunun sakatlık açısından ağırlığını yansıtır. İzole afazi, yalnızca konuşma bozukluğu olduğu için hafif sanılabilir; oysa iletişim yetisinin kaybı, bağımsızlığı ve güvenliği doğrudan etkiler.

Değerlendirmede yatak başında basit ancak sistematik bir muayene yeterlidir: hastanın kendiliğinden konuşması dinlenir, basit ve karmaşık komutlar verilir, cümle tekrarlatılır, nesne adlandırması istenir, okuma ve yazma değerlendirilir. Okuma ve yazma bozuklukları çoğu afazi tipine eşlik eder ve gözden kaçmamalıdır. İşitme kaybı, görme sorunu, dil farklılığı ve eğitim düzeyi değerlendirmeyi etkileyeceğinden göz önünde bulundurulmalıdır.

Yönetimin temeli altta yatan nedenin tedavisi ve erken başlatılan dil-konuşma terapisidir; yoğun ve düzenli tedavi programlarının yarar sağladığı gösterilmiştir. İyileşme aylar boyunca sürebilir; en hızlı düzelme ilk haftalarda olsa da geç dönemde de kazanım bildirilmiştir. Depresyon sık eşlik eder ve iyileşmeyi olumsuz etkiler; bu nedenle ruhsal durumun değerlendirilmesi bakımın parçasıdır.

Hasta ile iletişimde pratik ilkeler önemlidir: yavaş ve yalın konuşmak, tek seferde tek bilgi vermek, evet-hayır sorularını kullanmak, jest, yazı, resim ve iletişim tahtası gibi destekleyici araçlardan yararlanmak, hastaya yanıt vermesi için zaman tanımak. Afazinin zekâ kaybı olmadığının bilinmesi ve hastanın yanında sanki orada değilmiş gibi konuşulmaması, sıkça ihlal edilen temel bir kuraldır. Yoğun bakımda ağrı ve gereksinimlerin bildirilememesi, bu hastalarda ajitasyon ve deliryumun gözden kaçan bir nedenidir.

Eş anlamlılar

• Söz yitimi

İlgili terimler

• İnme
• Dizartri
• Deliryum
• Demans
• Rehabilitasyon