Demans

Demans (İng. dementia; Lat. de- "uzaklaşma" + mens "akıl"), bilişsel işlevlerde günlük yaşamı bozacak ölçüde ilerleyici gerilemedir. Güncel sınıflandırmalarda majör nörobilişsel bozukluk adıyla da anılır.

Etimoloji

Latince de (uzaklaşma) ve mens (akıl) sözcüklerinden türetilmiştir; "akıldan uzaklaşma" anlamındadır.

Klinik bağlam

Tanı için birden çok bilişsel alanda — bellek, dil, yürütücü işlevler, dikkat, görsel-uzamsal beceri, sosyal biliş — belirgin gerileme ve bunun bağımsızlığı bozması gerekir. Bilinç düzeyi korunmuştur; bu, tabloyu deliryumdan ayıran temel özelliktir. Hafif bilişsel bozuklukta ise gerileme nesnel olarak gösterilebilir ancak günlük yaşam bağımsızlığı sürmektedir.

En sık neden Alzheimer hastalığıdır; erken dönemde yakın bellek kaybı öndedir. Vasküler demans, damar hastalığına bağlı olarak basamaklı gerileme ve yürütücü işlev bozukluğuyla seyreder. Lewy cisimcikli demansta dalgalanan biliş, görsel varsanılar, parkinsonizm ve REM uykusu davranış bozukluğu bulunur; bu hastalarda antipsikotiklere aşırı duyarlılık vardır ve tipik ajanların kullanımı ağır yan etkilere yol açar — klinik açıdan yaşamsal bir ayrıntıdır. Frontotemporal demansta davranış değişikliği ya da dil bozukluğu öndedir ve genç yaşta başlayabilir. Yaşlıda karma patoloji kuraldır.

Geri döndürülebilir ya da tedavi edilebilir nedenlerin dışlanması, değerlendirmenin ayrılmaz parçasıdır: B12 vitamini eksikliği, hipotiroidi, depresyon — yalancı demans tablosu yaratabilir —, normal basınçlı hidrosefali, subdural hematom, merkezi sinir sistemi enfeksiyonları, alkol kullanımı, uyku apnesi ve ilaçlar. İlaç kaynaklı bilişsel gerileme, özellikle antikolinerjik yükü yüksek ajanlar, sedatifler ve opioidlerle ilişkilidir; ilaç listesinin gözden geçirilmesi en verimli girişimlerdendir.

Değerlendirmede ayrıntılı öykü, yakınından alınan bilgi, işlevsellik sorgusu, nöropsikolojik testler ve nörolojik muayene yer alır. Laboratuvar taraması ve yapısal görüntüleme, ikincil nedenleri dışlar. Seçilmiş olgularda biyobelirteçler ve işlevsel görüntüleme kullanılır; pozitron emisyon tomografisi ile amiloid ve tau birikiminin gösterilmesi, tanı doğruluğunu artırır ve hastalığa özgü tedavilerin hasta seçiminde kullanılır.

Değiştirilebilir risk etkenleri tanımlanmıştır: düşük eğitim düzeyi, işitme kaybı, hipertansiyon, diabetes mellitus, obezite, sigara, aşırı alkol, hareketsizlik, depresyon, sosyal yalıtım, hava kirliliği, travmatik beyin hasarı ve görme bozukluğu. Bu etkenlerin yönetiminin demans yükünün önemli bir bölümünü önleyebileceği bildirilmektedir; işitme cihazı kullanımı ve kan basıncı denetimi bu açıdan öne çıkar.

Tedavide asetilkolinesteraz inhibitörleri ve NMDA reseptör antagonisti belirtiye yönelik etki sağlar; Alzheimer hastalığında amiloidi hedefleyen monoklonal antikorlar seçilmiş erken evre hastalarda kullanıma girmiştir. Bakımın merkezinde ise ilaç dışı yaklaşımlar bulunur: düzenli günlük rutin, bilişsel ve fiziksel etkinlik, sosyal katılım, uyku düzeni, duyusal eksikliklerin giderilmesi, güvenli ev ortamı ve beslenmenin izlenmesi.

Davranışsal ve psikolojik belirtiler — ajitasyon, sanrılar, gezinme, uyku bozukluğu, apati — bakım verenin yükünü en çok artıran bileşendir. İlk adım tetikleyicinin aranmasıdır: ağrı, enfeksiyon, kabızlık, idrar retansiyonu, ortam değişikliği, işitme ve görme sorunları. Antipsikotik kullanımı ölüm riskini artırdığından son çare olarak, düşük dozda ve süreli uygulanır; Lewy cisimcikli demansta özel dikkat gerekir.

Hastane ve yoğun bakım koşullarında bu hastalar deliryum açısından yüksek risk taşır; deliryumun demansla karıştırılması sık bir hatadır. Ani başlangıç, dalgalanma ve dikkat bozukluğu deliryumu düşündürür ve altta yatan tıbbi neden aranmalıdır. Bakım verenlerin desteklenmesi, ileri bakım planlamasının erken dönemde yapılması ve hastanın tercihlerinin belgelenmesi, tedavi planının parçalarıdır.

Eş anlamlılar

• Bunama
• Majör nörobilişsel bozukluk

İlgili terimler

• Alzheimer hastalığı
• Deliryum
• Vasküler demans
• Hafif bilişsel bozukluk
• Depresyon