Hipertansiyon

Hipertansiyon (İng. hypertension; Yun. hyper- "aşırı" + Lat. tensio "gerginlik"), arteriyel kan basıncının sürekli olarak tanımlanmış eşik değerlerin üzerinde seyretmesidir. Dünyada önlenebilir ölümlerin en önemli tek nedenidir.

Etimoloji

Yunanca hyper (üstünde, aşırı) ön eki ile Latince tensio (gerilme) sözcüğünün birleşimidir; damar duvarındaki basınç artışını anlatır.

Klinik bağlam

Kan basıncı, kalp debisi ile sistemik damar direncinin çarpımına eşittir; hipertansiyonda temel bozukluk çoğunlukla direnç artışıdır. Bu artışta sempatik sinir sisteminin aşırı etkinliği, renin-anjiyotensin-aldosteron sisteminin uygunsuz uyarılması, böbrekte sodyum tutulumu, damar duvarında yeniden yapılanma ve endotel işlev bozukluğu rol oynar. Zamanla küçük arterlerde kalınlaşma gelişir ve yüksek basınç kendi kendini sürdüren bir kısır döngüye girer.^[1]

Olguların büyük çoğunluğu, tek bir nedene bağlanamayan primer (esansiyel) hipertansiyondur; genetik yatkınlık, yaş, tuz tüketimi, obezite, hareketsizlik, alkol ve kronik stres katkıda bulunur. Sekonder hipertansiyon ise belirlenebilir bir nedene bağlıdır ve olguların küçük bir bölümünü oluşturur: kronik böbrek hastalığı, renal arter darlığı, primer hiperaldosteronizm, obstrüktif uyku apnesi, feokromositoma, Cushing sendromu, tiroid hastalıkları, aort koarktasyonu ve ilaçlar — nonsteroid antienflamatuvarlar, kortikosteroidler, östrojen içeren ilaçlar, sempatomimetikler. Genç yaşta başlayan, ani ortaya çıkan, ağır seyreden ya da üç ilaca karşın denetlenemeyen hipertansiyonda sekonder nedenler araştırılmalıdır; primer hiperaldosteronizmin sanılandan çok daha sık olduğu ve yeterince tanınmadığı vurgulanmaktadır.

Tanı tek bir ölçüme dayanmaz. Uygun boyutta manşon, oturur pozisyonda dinlenme sonrası ölçüm ve yinelenen değerlendirme gerekir. Ofis ölçümlerinin sınırlılığı nedeniyle ayaktan 24 saatlik kan basıncı izlemi ya da ev ölçümleri önerilir; bunlar beyaz önlük hipertansiyonunu ve maskeli hipertansiyonu ortaya çıkarır. Gece kan basıncının yeterince düşmemesi, artmış kardiyovasküler riskle ilişkilidir.

Değerlendirme yalnızca basınç düzeyini değil, hedef organ hasarını ve toplam kardiyovasküler riski kapsar: sol ventrikül hipertrofisi, albüminüri ve böbrek işlev bozukluğu, retinopati, damar sertliği ve eşlik eden diabetes mellitus ile dislipidemi araştırılır. Uzun süreli yüksek basınç inme, intraserebral kanama, koroner arter hastalığı, kalp yetersizliği, atriyal fibrilasyon, aort anevrizması ve son dönem böbrek yetersizliğine yol açar. Vasküler demans ve bilişsel gerilemeyle ilişkisi de gösterilmiştir.

Tedavide ilk basamak yaşam biçimi düzenlemesidir: tuz kısıtlaması, kilo verme, düzenli aerobik etkinlik, alkolün azaltılması, sebze-meyveden zengin beslenme ve sigara bırakma. İlaç tedavisinde ana gruplar ADE inhibitörleri, anjiyotensin reseptör blokerleri, kalsiyum kanal blokerleri ve tiyazid benzeri diüretiklerdir; beta blokerler belirli endikasyonlarda öne çıkar. Güncel kılavuzlar, tek ilaçla başlamak yerine düşük dozda ikili birleşim tedavisiyle başlamayı ve tercihen tek tablette birleştirmeyi önerir; bu yaklaşım hedefe ulaşma oranını ve tedaviye uyumu artırır.^[2]

Dirençli hipertansiyon, uygun dozda üç ilaca — biri diüretik olmak üzere — karşın hedefe ulaşılamaması olarak tanımlanır. Bu durumda önce yalancı direnç nedenleri dışlanır: hatalı ölçüm tekniği, tedaviye uyumsuzluk, beyaz önlük etkisi ve kan basıncını yükselten ilaçların sürdürülmesi. Gerçek dirençli olgularda mineralokortikoid reseptör antagonisti eklenmesi etkilidir ve sekonder nedenler yeniden değerlendirilir.

Acil durumlar ayrı ele alınır. Hipertansif acil durumda ilerleyici hedef organ hasarı — akut akciğer ödemi, aort diseksiyonu, hipertansif ensefalopati, akut koroner sendrom, eklampsi — vardır ve basınç denetimli biçimde, damar yoluyla düşürülür. Belirti ve organ hasarı olmaksızın yüksek saptanan değerlerde ise hızlı düşürme zararlıdır; ayaktan tedavi düzenlenerek günler içinde hedefe yaklaşılır. Yüksek bir değeri görüp acil serviste hızla düşürmeye çalışmak, en sık yapılan hatalardandır. İnmenin akut döneminde de kan basıncına yaklaşım özeldir ve genel kurallardan ayrılır.

Eş anlamlılar

Yüksek tansiyon
Arteriyel hipertansiyon

İlgili terimler

Kaynaklar

↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2020.
↑ McEvoy JW ve ark., ESC Guidelines for the Management of Elevated Blood Pressure and Hypertension, Avrupa Kardiyoloji Derneği, 2024.

[1] Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2020.

[2] McEvoy JW ve ark., ESC Guidelines for the Management of Elevated Blood Pressure and Hypertension, Avrupa Kardiyoloji Derneği, 2024.

[1]

[2]