Vasküler demans

Vasküler demans (İng. vascular dementia), beyin damar hastalığına bağlı doku hasarının yol açtığı bilişsel gerileme tablosudur. Alzheimer hastalığından sonra en sık ikinci demans nedenidir.

Etimoloji

Latince damar anlamındaki vasculum ile akıl yitimi anlamındaki dementia sözcüklerinden oluşur.

Klinik bağlam

Tablo tek bir hastalık değil, farklı damarsal düzeneklerin ortak sonucudur. Büyük damar tıkanmalarına bağlı çok sayıda infarkt, stratejik bölgelerdeki tek bir infarkt — talamus, angüler girus — , küçük damar hastalığına bağlı laküner infarktlar ve yaygın ak madde hasarı, kanamalar ve hipoperfüzyon başlıca biçimlerdir. Küçük damar hastalığı, sinsi ilerleyen ve en sık karşılaşılan biçimdir.

Klinik özellikler Alzheimer hastalığından farklıdır. Bellek kaybı ön planda olmayabilir; bunun yerine yürütücü işlevlerde bozulma, dikkat azalması, düşünce hızının yavaşlaması, planlama ve karar verme güçlüğü öne çıkar. Bu ayrımın bilinmemesi, "belleği iyi, demans değil" biçiminde hatalı değerlendirmeye yol açar.

Seyir de ayırt edicidir: inme ile ilişkili biçimlerde basamaklı kötüleşme ve ani gerilemeler görülür; küçük damar hastalığında ise ilerleme daha düzenlidir. Nörolojik muayenede odaksal bulgular, yürüme bozukluğu, denge kaybı, idrar kaçırma ve psödobulber duygulanım bulunabilir. Erken dönemde ortaya çıkan yürüme bozukluğu ve düşmeler, damarsal nedeni düşündüren önemli ipuçlarıdır.

Depresyon, apati ve duygusal labilite sık eşlik eder; apatinin depresyonla karıştırılması yaygındır ve tedavi yaklaşımını değiştirir.

Tanıda bilişsel değerlendirme, damarsal risk etkenlerinin belirlenmesi ve görüntüleme birlikte kullanılır. Manyetik rezonans görüntüleme, ak madde değişikliklerini, laküner infarktları ve mikrokanamaları gösterir. Ancak görüntülemede ak madde değişikliği bulunması tek başına tanı koydurmaz; bulguların bilişsel tablo ve zamansal ilişkiyle uyumlu olması gerekir. Yaşlılarda rastlantısal ak madde bulgularının aşırı yorumlanması sık bir hatadır.

Ayrıca karma patoloji kuraldır: ileri yaşta hastaların önemli bir bölümünde hem damarsal hem dejeneratif değişiklikler birlikte bulunur. Bu nedenle iki tanının birbirini dışladığı varsayımı yanlıştır.

Geri döndürülebilir nedenler her hastada araştırılmalıdır: B12 vitamini eksikliği, hipotiroidi, depresyon, uyku apnesi, kronik subdural hematom, normal basınçlı hidrosefali ve ilaçlar. Antikolinerjik etkili ilaçlar, benzodiazepinler ve uyku ilaçları bilişsel işlevi belirgin biçimde bozar; ilaç listesinin gözden geçirilmesi tek başına iyileşme sağlayabilir.

Tedavinin temeli, altta yatan damarsal sürecin denetlenmesidir: kan basıncı yönetimi, diyabet ve lipit denetimi, sigara bırakma, atriyal fibrilasyon varlığında antikoagülasyon, uygun hastalarda antiagregan tedavi ve düzenli fiziksel etkinlik. Orta yaşta kan basıncı denetiminin ileri yaşta bilişsel gerilemeyi azalttığı gösterilmiştir. Ancak ileri yaşta ve kırılgan hastalarda aşırı düşük kan basıncı hedeflerinden kaçınılmalıdır; hipoperfüzyon bilişsel durumu kötüleştirebilir.

Kolinesteraz inhibitörleri ve memantin, bu tabloda Alzheimer hastalığındaki kadar belirgin yarar göstermez; karma patoloji düşünülen olgularda değerlendirilebilir. Davranışsal belirtilerde ilaç dışı yaklaşımlar önceliklidir; antipsikotiklerin bu grupta inme ve ölüm riskini artırdığı bilinmelidir.

Bakım planlamasında güvenlik konuları — araç kullanımı, ilaç yönetimi, düşme riski — , bakım veren desteği ve ilerleyen dönem kararlarının erken konuşulması önerilir. Bu hastalarda hastaneye yatış ve cerrahi sırasında deliryum riski yüksektir; koruyucu önlemler önceden planlanmalıdır.

Eş anlamlılar

• Damarsal demans
• Vasküler bilişsel bozukluk

İlgili terimler

• Demans
• İskemik inme
• Hipertansiyon
• Hafif bilişsel bozukluk
• Deliryum