Ekstravazasyon
Ekstravazasyon (İng. extravasation), damar içine verilen ilacın çevre dokuya kaçarak hasar oluşturmasıdır.
Etimoloji
Latince extra (dışına) ve vas (damar) sözcüklerinden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Kavram, zararsız sıvı kaçağından ayrılmalıdır. İnfiltrasyon, zarar vermeyen bir çözeltinin dokuya kaçmasıdır; ekstravazasyon ise doku hasarı yapan bir ilacın kaçmasıdır. Bu ayrım, yönetimin aciliyetini belirler.[1]
Doku hasarı yapan ilaçlar üç düzenekle etki eder: hücreye doğrudan bağlanarak sürekli hasar oluşturanlar, ozmotik etkiyle hücre ölümüne yol açanlar ve damar büzücü etkiyle iskemi yapanlar.
Başlıca sorumlu ilaçlar antrasiklin grubu kemoterapötikler, vinka alkaloitleri, vazopressörler, yoğun potasyum çözeltileri, kalsiyum tuzları, hipertonik çözeltiler, kontrast maddeler ve bazı antibiyotiklerdir.
En erken ve en değerli bulgu, hastanın bildirdiği ağrı ve yanma hissidir. Bunu şişlik, kızarıklık ya da solukluk, bölgede soğukluk, gerginlik ve infüzyon hızında yavaşlama izler.
Bu nedenle en sık yapılan hata, hastanın yakınmasının önemsenmesi ve infüzyonun sürdürülmesidir. İnfüzyon bölgesinde ağrı bildiren hastada uygulama derhal durdurulmalıdır.
Kan geri gelmesinin olması, kaçağı dışlamaz; damar duvarı kısmen delinmiş olabilir.
Yönetimde ilk adımlar ortaktır: infüzyon durdurulur, kateter çıkarılmadan ilaç geri çekilmeye çalışılır, uzuv yükseltilir ve bölge işaretlenerek izlenir.
Sonraki basamak ilaca özgüdür. Bazı ilaçlarda soğuk uygulama, bazılarında ise sıcak uygulama önerilir; bu ayrım ilacın doku dağılımını değiştirmeye yöneliktir ve yanlış uygulama zararlı olabilir.
Özgül karşıt tedaviler bulunur. Antrasiklin kaçağında deksrazoksan, damar büzücü ilaçların kaçağında ise fentolamin uygulanır. Fentolamin, bölgeye enjekte edilerek damar büzülmesini geri çevirir ve doku kaybını önler; bu tedavi gecikmeden uygulanmalıdır.
Bazı ilaçlarda hiyaluronidaz, maddenin dağılımını artırarak hasarı azaltır.
Cerrahi değerlendirme, ilerleyici hasar, kabarcık oluşumu, nekroz ve bölmesel sendrom kuşkusunda gereklidir.
Korunma, tedaviden daha etkilidir. Doku hasarı yapan ilaçların merkezî venöz kateterden verilmesi tercih edilir; çevresel yol kullanılıyorsa uygun damar seçimi, eklem bölgelerinden kaçınma, kateter yerinin düzenli değerlendirilmesi ve pompa alarmlarının ciddiye alınması gerekir.
Kolun daha önce lenf düğümü diseksiyonu yapılan tarafında uygulama yapılmaması, lenfödem riski nedeniyle geleneksel bir önlemdir.
Olayın kayda geçirilmesi, izlem planlanması ve hastanın bilgilendirilmesi zorunludur.
Eş anlamlılar
- Damar dışına kaçak
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Vincent JL ve ark. (ed.), Textbook of Critical Care, 8. baskı, 2023.