Damar yolu
Damar yolu (İng. vascular access), ilaç ve sıvı uygulaması ile kan alımı amacıyla damar içine yerleştirilen erişim yoludur.
Etimoloji
Türkçe damar sözcüğü ile yol sözcüğünün birleşimidir.
Klinik bağlam
Erişim yolları çevresel ve merkezî olarak ayrılır. Çevresel kanüller kısa süreli tedavi için uygundur; merkezî venöz kateterler ise damar tahriş edici ilaçların verilmesi, basınç izlemi, diyaliz ve uzun süreli tedavi gerektiren durumlarda kullanılır.[1]
Seçimde belirleyici olan, verilecek çözeltinin özellikleridir. Yüksek ozmolaliteli çözeltiler, uç değerlerde pH taşıyan ilaçlar, vazopressörler, yoğun potasyum çözeltileri, kemoterapi ilaçları ve tam parenteral beslenme merkezî yol gerektirir. Aksi durumda ekstravazasyon ve doku nekrozu gelişebilir.
Acil durumlarda damar yolu açılamadığında kemik içi yol kullanılır; hızlı, güvenilir ve tüm ilaçların verilebildiği bir seçenektir. Bu yolun yeterince kullanılmaması, canlandırmada gecikmenin sık nedenidir.
Merkezî kateter takılmasında ultrasonografi kılavuzluğu standart uygulamadır; başarı oranını artırır, deneme sayısını ve komplikasyonları azaltır. Yerleştirme sırasında pnömotoraks, arter yaralanması, hava embolisi ve ritim bozukluğu gelişebilir.
Kateter ucunun konumunun doğrulanması zorunludur; ilk kullanım öncesi kontrol standart uygulamadır.
En önemli sorun, kateter ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonlarıdır. Korunmada el hijyeni, tam bariyer önlemleri, uygun deri antisepsisi, femoral bölgeden kaçınma ve gereksiz kateterin çıkarılması yer alır. Bu önlem demetleri, enfeksiyon oranlarını neredeyse sıfıra indirebilmektedir.
En sık ve en kolay düzeltilebilir hata, gerekçesi ortadan kalkmış kateterin yerinde bırakılmasıdır; her gün gerekliliğin sorgulanması, enfeksiyon önlemenin en etkili yoludur.
Diğer sorunlar tıkanma, yer değiştirme, tromboz ve damar darlığıdır. Kateterle ilişkili tromboz, özellikle kanser hastalarında sıktır.
Kateter çıkarılırken hastanın yatar konumda tutulması ve solunum manevrası, hava embolisini önler.
Uzun süreli tedavi gerektiren hastalarda tünelli kateterler ve deri altına yerleştirilen erişim odacıkları enfeksiyon riskini azaltır; kolun orta bölümünden yerleştirilen uzun kateterler de bir seçenektir.
Diyaliz hastalarında damar yollarının korunması yaşamsaldır. İleri evre böbrek hastalarında, kalıcı erişim yolu oluşturulacak koldan kan alınmaması ve damar yolu açılmaması temel bir kuraldır; bu kuralın bilinmemesi, damarların kullanılamaz hale gelmesine yol açar.
Kan alımı sırasında turnikenin uzun süre bağlı kalması ve damar yolundan alınan örnekler laboratuvar sonuçlarını bozar; bu, yalancı hiperkaleminin ve seyrelmiş değerlerin sık nedenidir.
Eş anlamlılar
- Venöz erişim
- Damar erişimi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Vincent JL ve ark. (ed.), Textbook of Critical Care, 8. baskı, 2023.