Endokrin

Endokrin (İng. endocrine; Yun. endon iç, krinein salgılamak), salgısını kanalla değil doğrudan kana veren bez ve sistemleri niteleyen sözcüktür.

Etimoloji

Yunanca endon (iç) ve krinein (ayırmak, salgılamak) sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Sistem, hormonlar aracılığıyla uzak dokularda etki oluşturur; bu yönüyle salgısını kanalla belirli bir boşluğa boşaltan ekzokrin bezlerden ayrılır. Başlıca bezler hipofiz, tiroid, paratiroid, böbrek üstü bezleri, pankreasın adacık hücreleri ve üreme bezleridir. Sistemin işleyişi geri bildirim döngülerine dayanır; hedef bezin ürettiği hormon, kendisini uyaran üst merkezleri baskılar. Bu ilke, laboratuvar yorumunun temelidir.

Geri bildirim mantığının anlaşılması, hormon testlerinin doğru yorumlanmasını sağlar. Hedef hormon düşük ve uyarıcı hormon yüksekse sorun hedef bezdedir; her ikisi de düşükse sorun hipofiz ya da hipotalamustadır. Hipotiroidide tiroid uyarıcı hormonun yüksek bulunması birincil, düşük ya da uygunsuz normal bulunması ikincil hastalığı gösterir. Bu ayrım, tedavi ve ek eksikliklerin araştırılması açısından belirleyicidir; ikincil yetmezlikte kortizol eksikliği de bulunabilir ve tiroid hormonu önce verilirse kriz tetiklenebilir.

Hormon ölçümlerinde zamanlama ve koşullar sonucu doğrudan etkiler. Kortizol gün içinde belirgin ritim gösterir; sabah erken saatte ölçülmelidir. Prolaktin stres, meme muayenesi ve venöz girişimle yükselir. Büyüme hormonu dalgalı salgılandığından tek ölçüm anlamlı değildir ve uyarı ya da baskılama testleri gerekir. Bu nedenle endokrin testler, uygun koşullar sağlanmadan istendiğinde yanıltıcı sonuç verir ve gereksiz incelemelere yol açar.

Klinik açıdan en önemli uyarı, endokrin hastalıkların belirtilerinin özgül olmamasıdır. Yorgunluk, kilo değişikliği, ruhsal belirtiler, kabızlık ve adet düzensizliği sık yakınmalardır ve başka nedenlere bağlanabilir. Bu nedenle açıklanamayan yorgunluk, dirençli hipertansiyon, açıklanamayan hipoglisemi, adet düzensizliği ve elektrolit bozukluklarında endokrin nedenler akla getirilmelidir. Ayrıca birden çok bezin birlikte etkilendiği kalıtsal sendromlar bulunur; bir hastada iki endokrin tümörün saptanması bu olasılığı düşündürmeli ve aile taraması gündeme gelmelidir.

Eş anlamlılar

• İç salgı

İlgili terimler

• Hipofiz
• Tiroid bezi
• Adrenal bez
• Hormon
• Diyabet