Adrenal bez

Adrenal bez (İng. adrenal gland; Lat. glandula suprarenalis), her iki böbrekin üzerinde yer alan ve yaşamsal hormonlar salgılayan endokrin bezdir.

Etimoloji

Latince böbreğin yanında anlamındaki ad renem ifadesinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Bez iki ayrı kökenli bölümden oluşur ve bu ayrım işlevsel farklılığın temelidir. Korteks üç katmandan oluşur: dış katman aldosteron, orta katman kortizol, iç katman ise androjen öncüleri salgılar. Medulla ise sinir kökenlidir ve katekolaminleri — ağırlıklı olarak adrenalin — üretir; sempatik uyarıyla doğrudan uyarılır.

Kortizol salgısı hipotalamus-hipofiz-adrenal ekseniyle, aldosteron ise büyük ölçüde renin-anjiyotensin-aldosteron sistemi ve potasyum düzeyiyle düzenlenir. Bu bağımsızlık, klinik açıdan belirleyicidir: hipofiz kaynaklı ikincil yetmezlikte aldosteron büyük ölçüde korunur; bu nedenle deride koyulaşma ve belirgin hiperkalemi beklenmez. Birincil yetmezlikte ise her iki hormon eksiktir.

Yetmezlik tablosu adrenal yetmezlik ve adrenal kriz başlıkları altında incelenir; dirençli hipotansiyon, hiponatremi ve hipoglisemi birlikteliğinde akla gelmelidir. Fazlalık ise Cushing sendromu, birincil hiperaldosteronizm ve feokromositoma biçiminde ortaya çıkar.

Birincil hiperaldosteronizm, dirençli hipertansiyonun sık ve gözden kaçan nedenidir. Klasik olarak hipokalemi ile birlikte anılsa da hastaların önemli bir bölümünde potasyum normaldir; bu nedenle yalnızca hipokalemisi olanlarda araştırılması, tanının atlanmasına yol açar. Tarama, aldosteron-renin oranıyla yapılır ve ölçüm öncesinde ilaçların etkisi gözetilir.

Feokromositoma, medulla kökenlidir; baş ağrısı, çarpıntı ve terleme atakları ile hipertansiyon yapar. Kuşkulanılan lezyona biyopsi yapılması hipertansif krize yol açabileceğinden kaçınılmalıdır. Ameliyat öncesi alfa blokaj sağlanmadan beta bloker başlanmaması, bu alandaki en klasik güvenlik kuralıdır.

Adrenal insidentaloma, başka nedenle yapılan görüntülemede rastlantısal saptanan kitledir ve giderek daha sık karşılaşılmaktadır. Değerlendirmede iki soru yanıtlanır: kitle hormon salgılıyor mu ve habis mi? Hormonal değerlendirmede kortizol fazlalığı, feokromositoma ve hipertansiyon varsa hiperaldosteronizm araştırılır. Görüntüleme özellikleri — boyut, sınırlar, yoğunluk ve kontrast tutulumu — habislik riskini belirler.

Klinik açıdan kritik bir sıralama vardır: hormonal değerlendirme yapılmadan girişim planlanmamalıdır. Tanınmamış feokromositomaya yapılan cerrahi ya da biyopsi ölümcül olabilir.

Adrenal kanama, antikoagülan tedavi alan hastalarda, sepsiste — özellikle meningokoksemide Waterhouse-Friderichsen sendromu — ve travma sonrası gelişebilir; ani karın ya da yan ağrısıyla birlikte hipotansiyon ve hiponatremi bu tabloyu düşündürür.

Cerrahi açıdan, tek taraflı bez çıkarıldığında karşı bez baskılanmış olabileceğinden glukokortikoid replasmanı gerekir ve bu aylarca sürebilir. İki taraflı çıkarımda ise ömür boyu hem glukokortikoid hem mineralokortikoid replasmanı zorunludur; hastanın stres dozu, bilgi kartı ve acil enjeksiyon eğitimi yaşamsaldır.

Konjenital adrenal hiperplazi, enzim eksikliklerine bağlı olarak kortizol üretiminin bozulması ve androjen fazlalığıyla giden kalıtsal bir gruptur; yenidoğan taramasıyla erken tanınabilir.

Eş anlamlılar

• Böbrek üstü bezi
• Sürrenal bez

İlgili terimler

• Kortizol
• Adrenal yetmezlik
• Cushing sendromu
• Feokromositoma
• Aldosteron