Katekolamin
Katekolamin (İng. catecholamine), katekol halkası ve amin grubu içeren, sempatik sinir sistemi ve adrenal medulla tarafından üretilen aracı moleküllerdir. Adrenalin, noradrenalin ve dopamin bu gruptadır.
Etimoloji
Kimyasal yapısındaki katekol halkasından adlandırılmıştır.
Klinik bağlam
Üretim, tirozin aminoasidinden başlar ve sırasıyla dopa, dopamin, noradrenalin ve adrenalin oluşur. Sinir uçlarında noradrenalin, adrenal medullada ise ağırlıklı olarak adrenalin salgılanır. Etki, adrenerjik reseptörler üzerinden gerçekleşir: alfa-1 damar büzülmesi, alfa-2 sinir ucunda geri besleme, beta-1 kalpte hız ve kasılma artışı, beta-2 bronş ve damar gevşemesi sağlar. Dopamin ayrıca kendi reseptörleri üzerinden etkilidir.[1]
Reseptör seçiciliği, klinik kullanımın temelidir. Noradrenalin ağırlıklı olarak alfa-1 etkisiyle damar direncini artırır ve dağılımsal şokta birinci seçenek vazopressördür. Adrenalin hem alfa hem beta etkilidir; anaflakside ve kardiyak arrestte kullanılır. Dopamin doza bağımlı etkiler gösterir ve günümüzde ritim bozukluğu riski nedeniyle daha sınırlı kullanılır. Dobutamin, sentetik bir ajan olarak beta-1 etkisiyle kalp debisini artırır.
Anaflakside adrenalin, birden çok yolla etki ettiği için yeri doldurulamaz: damar tonusunu düzeltir, ödemi azaltır, bronşları genişletir ve mast hücresi aracılarının salınımını baskılar. Uygulama, uyluk dış yüzüne kas içine yapılmalıdır; deri altı uygulama emilimi yavaştır ve önerilmez. Bu, alandaki en önemli tedavi kurallarından biridir.
Şok yönetiminde temel ilke, ajanın şok tipine göre seçilmesidir. Damar direncinin düşük olduğu tabloda vazopressör, debinin düşük olduğu tabloda inotrop gerekir; yanlış seçim tabloyu kötüleştirir. Ayrıca hipovolemisi düzeltilmemiş hastada yalnızca damar daraltıcıya dayanmak, basıncı yükseltirken doku perfüzyonunu bozar.
Yan etkiler doza bağlıdır: taşikardi, ritim bozuklukları, miyokard iskemisi, uç bölgelerde ve mezenterde iskemi, hiperglisemi ve laktat yükselmesi. Adrenaline bağlı laktat artışı, doku perfüzyonunun bozulduğu anlamına gelmeyebilir; bu ayrımın bilinmemesi gereksiz tedavi yoğunlaştırmasına yol açar. Ayrıca beta-2 etkisiyle hipokalemi gelişebilir.
Uygulamada güvenlik önemlidir: damar dışına kaçak doku nekrozuna yol açabilir; bu nedenle uzun süreli uygulamada merkezî venöz yol tercih edilir. Kaçak durumunda fentolamin ile yerel tedavi uygulanır. İnfüzyonların ani kesilmesi ya da hattın açılması, hızlı hemodinamik bozulmaya neden olur.
Endojen aşırı üretim, feokromositomanın temelidir: baş ağrısı, çarpıntı ve terleme atakları ile hipertansiyon görülür. Tanıda metanefrin ölçümü kullanılır. Ameliyat öncesi alfa blokaj sağlanmadan beta bloker başlanması, karşılıksız alfa etkisi nedeniyle ağır krize yol açar; bu, alandaki en klasik hatadır.
Aşırı katekolamin salınımı, stres kardiyomiyopatisinin — takotsubo — temelinde de yer alır; ağır duygusal ya da fiziksel stres sonrası, koroner arterler normalken sol ventrikülde geçici işlev bozukluğu görülür. Subaraknoid kanama ve ağır beyin hasarında da katekolamin fırtınası, kalp ve akciğer tutulumuna yol açar.
Kokain ve amfetamin gibi maddelerin etkisi de bu sistem üzerindendir; bu zehirlenmelerde beta blokerin tek başına kullanımı sakıncalı kabul edilir ve benzodiazepinler ile damar genişleticiler tercih edilir.
Eş anlamlılar
- Adrenerjik aracılar
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2020.