Fenilketonüri
Fenilketonüri (İng. phenylketonuria), fenilalanini tirozine çeviren enzimin eksikliği sonucu bu amino asidin vücutta birikmesiyle giden kalıtsal metabolik hastalıktır.
Etimoloji
Fenilalanin sözcüğü ile idrarda keton bileşiklerinin bulunmasına gönderme yapan adlandırmadır; kısaltması PKU'dur.
Klinik bağlam
Hastalık, fenilalanin hidroksilaz enziminin ya da onun çalışması için gerekli olan tetrahidrobiyopterin kofaktörünün eksikliğinden kaynaklanır ve çekinik kalıtımla geçer.[1] Biriken fenilalanin, beyin gelişimi üzerinde toksik etki gösterir; ayrıca tirozin üretiminin azalması nedeniyle melanin sentezi bozulur ve bu çocuklar açık tenli, açık saçlı ve mavi gözlü olma eğilimindedir. İdrarda küf benzeri koku tipiktir.
Tedavi edilmediğinde ilerleyici ve geri dönüşsüz zihinsel yetersizlik, mikrosefali, nöbetler, davranış bozuklukları ve egzama gelişir. Bebek doğumda sağlıklıdır; hasar, beslenmeye başladıktan sonra biriken fenilalaninle oluşur. Bu nedenle tanının belirti çıkmadan konması yaşamsaldır ve yenidoğan tarama programlarının varlık gerekçesini oluşturur. Tarama, doğumdan sonra yeterli protein alımının ardından yapılmalıdır; çok erken alınan örnek yalancı negatif sonuç verebilir.
Tedavi, fenilalaninin diyetle kısıtlanmasına dayanır. Fenilalanin zorunlu bir amino asit olduğundan tümüyle kesilemez; düzeyler izlenerek dengede tutulur. Diyet ömür boyu sürdürülmelidir; ergenlikte bırakılan diyetin bilişsel işlevleri ve ruh durumunu olumsuz etkilediği gösterilmiştir. Bu nedenle "beyin geliştikten sonra diyet gereksizdir" görüşü terk edilmiştir. Aspartam içeren ürünler fenilalanin kaynağıdır ve bu hastalarda kaçınılmalıdır; ürün etiketlerindeki uyarı bu nedenle bulunur. Belirli alt tiplerde kofaktör tedavisi ve yeni enzim temelli seçenekler kullanılmaktadır.
Ayrı ve sıklıkla gözden kaçan bir konu maternal fenilketonüridir. Hastalığı bulunan kadında gebelik sırasında yüksek fenilalanin düzeyleri, taşıyıcı olmayan fetüste bile zihinsel yetersizlik, mikrosefali ve doğumsal kalp hastalığına yol açar. Bu nedenle üreme çağındaki her kadın hastanın gebelik öncesinde sıkı diyet denetimine alınması zorunludur; gebelik başladıktan sonra başlanan denetim yetersiz kalır. Bu bilgi, hastaların erişkin dönemde izlemden çıkmamasının en önemli gerekçelerindendir.
Eş anlamlılar
- PKU
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Kliegman RM ve ark. (ed.), Nelson Textbook of Pediatrics, 21. baskı, 2020.