Fosfat
Fosfat (İng. phosphate), kemik yapısının, hücre enerjisinin ve birçok biyolojik sürecin temel bileşeni olan iyondur.
Etimoloji
Fosfor elementinin adından türetilmiştir.
Klinik bağlam
Vücuttaki fosfatın büyük bölümü kemikte hidroksiapatit yapısında bulunur; kalan bölüm hücre içinde adenozin trifosfat, nükleik asitler, hücre zarı fosfolipitleri ve protein fosforlanmasında görev alır.[1] Düzeyi başlıca böbrekler tarafından ayarlanır; paratiroit hormonu ve kemikten salgılanan fibroblast büyüme faktörü 23 atılımı artırır, etkin D vitamini ise bağırsaktan emilimi yükseltir. Bu üçlü düzenleme, kalsiyum metabolizmasıyla iç içedir ve biri değerlendirilirken diğeri göz ardı edilemez.
Düşüklüğün klinik önemi, hücre enerjisinin doğrudan etkilenmesinden gelir. Ağır düşüklükte kas güçsüzlüğü, solunum kaslarında yetersizlik, kalp kası işlev bozukluğu, bilinç değişikliği ve alyuvar yıkımı görülür. En sık nedenler arasında yeniden beslenme sendromu, diyabetik ketoasidoz tedavisi, ağır alkol kullanımı ve solunumsal alkaloz yer alır. Yeniden beslenme sendromu, uzun süre aç kalmış hastada beslenmenin hızla başlatılmasıyla fosfatın hücre içine kaymasına bağlıdır ve ölümcül olabilir; bu nedenle beslenme yavaş artırılmalı ve düzeyler yakından izlenmelidir.
Yüksekliğin başlıca nedeni böbrek yetmezliğidir ve klinik sonuçları uzun dönemde ortaya çıkar. Yüksek fosfat, paratiroit bezlerini uyararak ikincil hiperparatiroidiye yol açar; ayrıca kalsiyumla birleşerek damar duvarında ve yumuşak dokularda birikir. Damar kireçlenmesi, bu hastalarda kalp damar ölümlerinin başlıca nedenlerindendir. Bu nedenle kronik böbrek hastalığında fosfat denetimi, beslenme düzenlemesi ve fosfor bağlayıcılarla yürütülen temel bir izlem hedefidir.
Klinik uygulamada iki tuzak bilinmelidir. Birincisi, hücre içi iyon olması nedeniyle kan düzeyinin toplam vücut deposunu yansıtmamasıdır; diyabetik ketoasidozda başlangıçta normal görünen değer, tedavi başladıktan sonra hızla düşer. İkincisi, işlenmiş gıdalarda ve gazlı içeceklerde katkı maddesi olarak bulunan fosfatın emiliminin, doğal kaynaklara göre çok daha yüksek olmasıdır; bu nedenle böbrek hastalarına verilen beslenme önerilerinde protein kısıtlamasından çok işlenmiş gıdaların sınırlandırılması vurgulanmalıdır. Kalıtsal fosfat kaybettiren hastalıklar, dirençli rikets nedenleri arasında yer alır.
Eş anlamlılar
- Fosfor
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Yu ASL ve ark. (ed.), Brenner and Rector's The Kidney, 11. baskı, 2020.