Yanık

Yanık (İng. burn), ısı, kimyasal madde, elektrik ya da ışınım etkisiyle deri ve alttaki dokularda oluşan hasardır. Yaygın yanıklar yalnızca yerel değil, tüm vücudu ilgilendiren sistemik bir hastalık tablosu yaratır.

Etimoloji

Türkçe "yanmak" eyleminden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Hasarın derinliği ve yaygınlığı, seyri belirleyen iki temel ölçüttür. Yüzeysel yanıkta yalnızca epidermis tutulur; deri kızarır, ağrılıdır ve iz bırakmadan iyileşir. Kısmi kalınlıkta yanıkta dermis kısmen etkilenir; bül oluşur, yüzey nemlidir ve ağrı belirgindir. Tam kalınlıkta yanıkta ise deri bütünüyle tahrip olur; yüzey kuru, sert ve deri benzeri görünümdedir. Burada önemli bir tuzak vardır: sinir uçları da yıkıldığından bu alanlar ağrısızdır ve ağrının olmaması, yanığın hafif olduğu izlenimi yaratabilir. Derinlik ilk saatlerde tam olarak belirlenemeyebilir; değerlendirme yinelenmelidir.

Yaygınlık, erişkinde dokuzlar kuralı ile hesaplanır; çocukta baş oranı daha büyük olduğundan bu kural değiştirilir. Hesaplamaya yalnızca kısmi ve tam kalınlıktaki alanlar katılır; yüzeysel kızarıklığın eklenmesi, sıvı miktarının olduğundan fazla hesaplanmasına yol açan yaygın bir hatadır.

Geniş yanıklarda kapiller geçirgenlik artar ve sıvı damar dışına kaçar; ilk saatlerde yanık şoku gelişir. Sıvı tedavisi, hesaplanan miktarın yanma anından itibaren başlatılması ilkesine dayanır ve ilk yarısı ilk sekiz saatte verilir. Ancak formül yalnızca başlangıç noktasıdır; asıl ölçüt idrar çıkışıdır ve verilen sıvı buna göre ayarlanır. Aşırı sıvı verilmesi, akciğer ödemi ve kompartman sendromlarına yol açan ayrı bir zarardır.

Havayolu, yanık yönetiminin en kritik başlığıdır. Kapalı ortamda yangın, yüzde yanık, kaş ve burun kıllarında yanma, kurum içeren balgam, ses kısıklığı ve stridor, inhalasyon hasarını düşündürür. Bu hastalarda ödem hızla ilerler ve entübasyon giderek güçleşir; bu nedenle karar geciktirilmemelidir. Bekleyip görme yaklaşımı, yanık bakımındaki en tehlikeli hatalardan biridir. Kapalı ortam yangınlarında ayrıca karbon monoksit ve siyanür zehirlenmesi düşünülmeli; nabız oksimetresinin karbon monoksit varlığında yanıltıcı biçimde normal ölçtüğü unutulmamalıdır. Yüksek akımlı oksijen erken başlatılır.

Gövde ya da ekstremiteyi çepeçevre saran tam kalınlıkta yanıkta, sert kabuk solunumu kısıtlayabilir ya da dolaşımı kesebilir; bu durumda eskarotomi gerekir. Elektrik yanıklarında dıştan görünen hasar, iç yıkımı yansıtmaz; derin kas nekrozu, rabdomiyoliz, böbrek hasarı ve ritim bozukluğu açısından izlem gerekir. Kimyasal yanıklarda ilk uygulama bol suyla uzun süreli yıkamadır; nötralize etme girişimleri ısı açığa çıkararak zarar verir.

Yara bakımında ölü dokunun temizlenmesi, uygun örtü ve enfeksiyon denetimi esastır. Yanık hastasında koruyucu sistemik antibiyotik önerilmez; direnç gelişimini artırır. Enfeksiyon, klinik ve kültür bulgularıyla değerlendirilir. Geniş yanıklarda metabolizma hızı belirgin artar; erken ve yeterli beslenme, tercihen bağırsak yoluyla sağlanmalıdır. Ağrı yönetimi, özellikle pansuman sırasında planlı biçimde ele alınır. Tetanoz bağışıklaması gözden geçirilir.

Sevk ölçütleri arasında belirli yüzdeyi aşan yanıklar, yüz, el, ayak, eklem ve perine tutulumu, tam kalınlıkta yanıklar, elektrik ve kimyasal yanıklar, inhalasyon hasarı ve çocuk hastalar yer alır. Erken sevk, işlevsel sonucu belirgin biçimde iyileştirir. Uzun dönemde hipertrofik skar, kontraktür ve psikolojik etkiler öne çıkar; rehabilitasyon tedavinin ayrılmaz parçasıdır.

Anestezi açısından yanık hastalarında süksinilkolin, ilk günlerden sonra hiperkalemiye bağlı kalp durmasına yol açabileceğinden kullanılmamalıdır; buna karşılık nondepolarizan kas gevşeticilere direnç gelişir ve daha yüksek doz gerekebilir. Isı kaybı hızlıdır; ameliyathane sıcaklığı ve ısıtma önlemleri planlanmalıdır.

Eş anlamlılar

• Yanık yaralanması

İlgili terimler

• İnhalasyon hasarı
• Rabdomiyoliz
• Karbon monoksit zehirlenmesi
• Yara bakımı
• Sıvı tedavisi