Katabolizma

Katabolizma (İng. catabolism; Yun. kataballein aşağı atmak), büyük moleküllerin parçalanarak enerji açığa çıkardığı metabolik süreçlerin tümüdür.

Etimoloji

Yunanca kataballein (aşağı atmak, yıkmak) fiilinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Metabolizmanın yıkım yönünü oluşturur; karbonhidrat, yağ ve proteinler parçalanarak adenozin trifosfat biçiminde enerji üretilir. Süreç hormonal olarak düzenlenir; kortizol, glukagon, katekolaminler ve tiroid hormonları yıkımı uyarırken insülin ve büyüme hormonu yapım yönünde etkilidir. Açlıkta önce karaciğer glikojeni tüketilir, ardından yağ dokusu ve kas proteini kullanılır; uzayan açlıkta beyin, ketonları kullanmaya uyum sağlar ve bu, kas yıkımını yavaşlatan koruyucu bir düzenektir.

Klinik açıdan en önemli durum, ağır hastalıkta ortaya çıkan yıkım baskınlığıdır. Sepsis, travma, yanık ve büyük cerrahi sonrasında stres hormonları ve iltihabi aracılar yükselir; vücut kendi kas proteinini parçalayarak yapı taşı sağlar. Bu süreç, verilen beslenme desteğiyle tümüyle durdurulamaz; bu nedenle yoğun bakım hastasında kas kaybı hızlıdır ve haftalar içinde belirgin güçsüzlük gelişir. Erken dönemde aşırı kalori verilmesi bu süreci tersine çevirmez, ancak zarar verebilir; beslenme desteği asıl yararını toparlanma evresinde gösterir.

Bu tabloyu açlıktan ayıran özellik, insülin direncine bağlı olarak kan şekerinin yüksek olmasına karşın yıkımın sürmesidir; bu, stres hiperglisemisi olarak adlandırılır. Bu nedenle ağır hasta beslenmesinde amaç, kaybı önlemek değil sınırlamaktır ve bu gerçekçi beklentinin kurulması önemlidir. Uzun süreli yoğun bakım sonrası gelişen kas güçsüzlüğü, hastanın taburculuk sonrası bağımsızlığını etkileyen başlıca sorundur ve erken hareketlendirme ile azaltılabilir.

Yıkım artışının belirgin olduğu diğer tablolar kanser kaşeksisi, ileri kalp ve akciğer yetmezliği, hipertiroidi ve denetimsiz diyabettir. Kanser kaşeksisi yalnızca yetersiz beslenmeyle açıklanmaz; iltihabi aracılara bağlı yıkım artışı belirleyicidir ve bu nedenle yalnızca kalori artırmakla düzelmez. Diyabetik ketoasidozda insülin eksikliği yıkımı denetimsiz biçimde artırır; yağ yıkımından oluşan ketonlar asidoza yol açar. Değerlendirmede kilo kaybının hızı, kas kütlesi ölçümü ve işlevsel testler kullanılır.

Eş anlamlılar

• Katabolizm
• Yıkım metabolizması

İlgili terimler

• Anabolizm
• Metabolizma
• Malnütrisyon
• Sepsis
• Kaşeksi