Anabolizm
Anabolizm (İng. anabolism; Yun. anabole yukarı atma), küçük moleküllerden büyük moleküllerin yapıldığı, enerji harcayan metabolik süreçlerin tümüdür.
Etimoloji
Yunanca anabole (yukarı atma, kurma) sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Metabolizma iki yönlü işler: yıkım süreçleri enerji açığa çıkarırken, yapım süreçleri bu enerjiyi kullanarak protein, glikojen, yağ ve nükleik asit sentezini gerçekleştirir.[1] Bu iki yönün dengesi hormonlarla düzenlenir; insülin, büyüme hormonu, insülin benzeri büyüme faktörü, testosteron ve tiroid hormonları yapım yönünde etkilidir. Kortizol, glukagon ve katekolaminler ise yıkım yönünü uyarır. Bu denge, büyüme, iyileşme ve hastalık sonrası toparlanmanın temelini oluşturur.
Klinik açıdan en önemli durum, ağır hastalıkta bu dengenin yıkım yönüne kaymasıdır. Sepsis, travma, yanık ve büyük cerrahi sonrasında stres hormonları ve iltihabi aracılar yükselir; vücut kendi kas proteinini parçalayarak enerji ve yapı taşı sağlar. Bu süreçte verilen beslenme desteği yıkımı tümüyle durduramaz; bu nedenle yoğun bakım hastasında kas kaybı hızlıdır ve erken dönemde aşırı kalori verilmesi yararlı değil, zararlıdır. Toparlanma dönemine geçildiğinde ise yapım yönü baskın hale gelir ve beslenme desteği asıl yararını bu evrede gösterir.
Uzun süre yetersiz beslenen hastada beslenmenin yeniden başlatılması ayrı bir risk taşır. İnsülin salgısının ani artmasıyla fosfat, potasyum ve magnezyum hücre içine kayar; kan düzeyleri hızla düşer ve kalp yetmezliği, ritim bozukluğu, nöbet ve solunum kaslarında güçsüzlük gelişebilir. Yeniden beslenme sendromu olarak adlandırılan bu tablo, beslenmenin yavaş artırılması, tiamin verilmesi ve elektrolitlerin yakın izlenmesiyle önlenir. Bu, yapım süreçlerinin ani biçimde uyarılmasının nasıl zarar verebileceğini gösteren en öğretici örnektir.
Kavramın bir başka klinik yansıması, yapım yönünü uyaran ilaçların kullanımıdır. Anabolik steroidler kas kütlesini artırmak amacıyla kötüye kullanılır; karaciğer hasarı, kalp damar hastalıkları, kısırlık ve ruhsal bozukluklara yol açar. Büyüme hormonu eksikliğinde yerine koyma tedavisi uygulanırken, sağlıklı kişilerde yaşlanma karşıtı amaçla kullanımının yararı gösterilmemiş ve zararları bildirilmiştir. Kanserde ise gelişen kaşeksi, yalnızca beslenme yetersizliğiyle değil, iltihabi aracılara bağlı yıkım artışıyla açıklanır.
Eş anlamlılar
- Anabolizma
- Yapım metabolizması
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2021.