Kollajen
Kollajen (İng. collagen; Yun. kolla tutkal), vücuttaki en bol bulunan ve bağ dokusuna dayanıklılık kazandıran yapısal proteindir.
Etimoloji
Yunanca kolla (tutkal) sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Protein, üç zincirin sarmal yapıda birleşmesiyle oluşur; bu yapının kararlılığı, prolin ve lizin amino asitlerinin hidroksillenmesine bağlıdır ve bu tepkime C vitamini gerektirir.[1] Bu bağlantı, skorbütün klinik tablosunu doğrudan açıklar: C vitamini eksikliğinde sağlam kollajen üretilemez, damar duvarı zayıflar ve diş eti kanaması, kolay morarma, yara iyileşmesinde bozulma ile kıl köklerinde kanamalar ortaya çıkar.
Farklı tipleri farklı dokularda bulunur ve bu dağılım hastalıkları belirler. Tip 1 kemik, tendon ve derinin ana proteinidir; tip 2 kıkırdakta, tip 3 damar ve organ desteğinde, tip 4 ise taban zarında yer alır. Osteogenezis imperfektada tip 1 kollajen kusurludur; yineleyen kırıklar, mavi sklera, işitme kaybı ve dentin bozukluğu birlikte görülür. Alport sendromunda tip 4 kusuru böbrek, kulak ve gözü etkiler. Bu ilişkiler, aynı proteinin farklı dokularda birlikte tutulmasını açıklar.
Kalıtsal bağ dokusu hastalıklarında klinik bulgular tanınabilir. Ehlers-Danlos sendromunda deri aşırı esnek ve kırılgandır, eklemler gevşektir, yaralar geç iyileşir ve damar tipinde ani damar yırtılmaları görülür. Bu hastalarda cerrahi girişimlerde doku dayanıksızlığı ve yara açılması riski yüksektir; bu bilgi ameliyat planlamasında göz önüne alınmalıdır. Marfan sendromunda elastik lif yapısındaki bozukluk aort ve göz bulgularıyla birliktedir.
Edinsel bozukluklar da klinik açıdan önemlidir. Aşırı üretim keloid, hipertrofik iz, Dupuytren kontraktürü ve organ fibrozuna yol açar; karaciğer sirozu, akciğer fibrozu ve skleroderma bu sürecin farklı organlardaki yansımalarıdır. Yıkımın artması ise yara iyileşmesini bozar. Kortikosteroidler üretimi baskılar; uzun süreli kullanımda deri incelmesi, çatlaklar ve kolay morarma bu düzenekle açıklanır. Mor ötesi ışın da kollajeni bozarak fotoyaşlanmaya neden olur.
Eş anlamlılar
- Kolajen
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Alberts B ve ark., Molecular Biology of the Cell, 7. baskı, 2022.