Mast hücresi
Mast hücresi (İng. mast cell; Alm. Mastzelle), kemik iliği kökenli, dokularda ve özellikle deri, solunum ve sindirim sistemi mukozaları ile damar çevresinde yerleşen; sitoplazması histamin, triptaz, heparin ve proteoglikanlarla dolu metakromatik granüller içeren ve yüzeyindeki yüksek afiniteli IgE reseptörü (FcεRI) aracılığıyla alerjik yanıtın merkezinde yer alan bağışıklık hücresidir.
Etimoloji
Almanca Mast (besleme, semirtme) sözcüğünden; hücreyi 1877'de doktora tezinde tanımlayan Paul Ehrlich, granüllerin hücreyi "beslenmiş, doymuş" gösterdiği izlenimiyle Mastzelle adını vermiştir; granüllerin fagositozla değil sentezle oluştuğu sonradan anlaşılsa da ad yerleşmiştir.
Klinik bağlam
Mast hücreleri kemik iliğindeki CD34⁺ öncüllerden köken alır, dolaşımda olgunlaşmamış halde dolaşıp hedef dokuda kök hücre faktörü (SCF) ve reseptörü KIT (CD117) aracılığıyla olgunlaşır; bu eksen, hücrenin gelişimi ve sağkalımının anahtarıdır. Aktivasyonun klasik yolu, FcεRI'ye bağlı IgE'nin alerjenle çapraz bağlanmasıdır ve saniyeler içinde önceden depolanmış mediyatörlerin (histamin, triptaz, kimaz, heparin) degranülasyonla salınmasına, dakikalar-saatler içinde lipid mediyatörlerin (lökotrienler, prostaglandin D₂, trombosit aktive edici faktör) sentezine ve sitokin üretimine yol açar; kompleman anafilatoksinleri (C3a, C5a), nöropeptitler, bazı ilaçlar (opioidler, vankomisin) ve MRGPRX2 reseptörü üzerinden IgE'den bağımsız aktivasyon da mümkündür. Bu mediyatör yağmuru vazodilatasyon, damar geçirgenliğinde artış, düz kas kasılması ve mukus salgısıyla erken tip aşırı duyarlılığın tüm bulgularını üretir; anafilaksi, ürtiker, anjiyoödem, alerjik rinit ve astımın efektör hücresi mast hücresidir ve triptazın serumda ölçümü, anafilaksinin geriye dönük laboratuvar desteğini sağlar.[1] Fizyolojik işlevleri alerjiyle sınırlı değildir: parazitlere ve bazı bakteriyel enfeksiyonlara karşı savunma, yara iyileşmesi, anjiyogenez ve venom bileşenlerinin yıkımı gibi koruyucu roller tanımlanmıştır; içerdiği heparin, antikoagülanın doğal kaynağıdır. Klinik hastalık yelpazesinin diğer ucunda mast hücre bozuklukları yer alır: mastositoz, çoğunlukla KIT D816V kazanç mutasyonuyla mast hücrelerinin klonal çoğalmasıdır ve deriyle sınırlı kutanöz formdan, kemik iliği ile iç organ tutulumlu sistemik mastositoza uzanır; sistemik formda tekrarlayan anafilaksi (özellikle arı sokmalarıyla), flushing, karın ağrısı ve osteoporoz görülür, bazal serum triptaz yüksekliği tanı ipucudur ve tanı kemik iliği incelemesiyle konur.[2] Mast hücre aktivasyon sendromu, klonal çoğalma olmaksızın tekrarlayan mediyatör salınım ataklarını tanımlar. Tedavi hedefleri mediyatörler ve reseptörlerdir: H1 antihistaminikler, lökotrien antagonistleri, mast hücre stabilizatörleri (kromolin), anti-IgE monoklonal antikoru omalizumab ve ilerlemiş sistemik mastositozda KIT'i hedefleyen tirozin kinaz inhibitörleri (midostaurin, avapritinib) kullanılır; anafilaksi riski taşıyan mastositoz hastalarında adrenalin otoenjektörü zorunlu donanımdır.[3]
Eş anlamlılar
- Mastosit
- Labrosit (seyrek, tarihsel kullanım)
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Abbas AK, Lichtman AH, Pillai S, Cellular and Molecular Immunology, 10. baskı, Elsevier, 2022.
- ↑ Valent P, Akin C, Metcalfe DD, Mastocytosis: 2016 updated WHO classification and novel emerging treatment concepts, Blood, 2017.
- ↑ Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, McGraw Hill, 2022.