NAPQI
NAPQI (İng. N-acetyl-p-benzoquinone imine), parasetamolün karaciğerde oluşan toksik ara ürünüdür.
Etimoloji
İngilizce kimyasal adın baş harflerinden oluşan kısaltmadır.
Klinik bağlam
Parasetamolün büyük bölümü karaciğerde zararsız bileşiklere dönüştürülerek atılır; glukuronidasyon ve sülfatlama başlıca yollardır.[1]
Küçük bir bölümü ise sitokrom P450 enzimi aracılığıyla bu toksik ara ürüne dönüşür.
Olağan koşullarda oluşan az miktar, hücredeki glutatyon tarafından bağlanarak etkisizleştirilir; böylece zarar oluşmaz.
Bu denge, ilacın güvenliğinin temelidir.
Aşırı dozda ise zararsız yollar doygunluğa ulaşır; daha fazla ilaç toksik yola yönlenir.
Aynı anda glutatyon depoları tükenir; bağlanamayan ara ürün hücre proteinlerine bağlanarak hücre ölümüne yol açar.
Bu iki olayın birlikteliği, karaciğer nekrozunun temel düzeneğidir.
Hasar, karaciğer lobülünün merkez bölgesinde yoğunlaşır; bu bölgede enzim etkinliği en yüksek, oksijen düzeyi en düşüktür.
Bu bölgesel dağılım, patoloji bulgularını açıklar.
Bazı durumlar riski artırır. Kronik alkol kullanımı enzimi uyarır ve glutatyon depolarını azaltır.
Açlık, beslenme yetersizliği ve kronik hastalıklar da glutatyonu düşürür; bu hastalarda daha düşük dozlarda zehirlenme görülebilir.
Bu nedenle "terapötik dozda zehirlenme" olgusu vardır; bu, sıklıkla gözden kaçan önemli bir tuzaktır.
Enzimi uyaran ilaçlar, örneğin bazı antiepileptikler, riski artırır.
Tedavinin dayanağı doğrudan bu düzenektir. Asetilsistein, glutatyon öncüsü olarak görev yapar ve depoları yeniler.
Ayrıca toksik ara ürünü doğrudan bağlar ve hücre onarımını destekler.
Bu nedenle tedavinin etkinliği, zamana bağlıdır; ilk saatler içinde başlandığında karaciğer hasarı neredeyse tümüyle önlenir.
Gecikme arttıkça koruyucu etki azalır; bu ilişki, erken uygulamanın önemini açıklar.
Zehirlenmenin klinik seyri aldatıcıdır. İlk saatlerde hasta belirtisiz ya da yalnızca hafif bulantılıdır.
Karaciğer enzimleri ancak bir gün sonra yükselmeye başlar; hasar geç ortaya çıkar.
Bu sessiz dönem, hastanın taburcu edilmesine yol açan en tehlikeli tuzaktır.
Bu nedenle karar, belirtilere değil, alınan doza ve kan düzeyine dayandırılmalıdır.
Kan düzeyi, belirli bir zamandan sonra alınmalı ve standart bir çizelgeye göre yorumlanmalıdır.
Alım zamanı bilinmiyorsa ya da zamana yayılmışsa, tedavi beklemeden başlatılır.
Eş anlamlılar
- N-asetil-p-benzokinon imin
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.