Omurilik yaralanması

Omurilik yaralanması (İng. spinal cord injury), omuriliğin travmatik ya da travma dışı nedenlerle zedelenmesi sonucu motor, duyusal ve otonom işlevlerin kısmen veya tümüyle kaybedilmesidir.

Etimoloji

Türkçe omurilik sözcüğü ile yaralanma sözcüğünün birleşiminden oluşur.

Klinik bağlam

Hasar iki aşamada gelişir. Birincil hasar, travma anında oluşan mekanik zedelenmedir. İkincil hasar ise izleyen saatler-günler içinde ödem, iskemi, iltihabi yanıt, eksitotoksisite ve hücre ölümüyle ilerler. Tedavi ilkelerinin büyük bölümü, bu ikincil süreci sınırlamayı hedefler: yeterli perfüzyonun ve oksijenlenmenin sürdürülmesi, basının erken giderilmesi ve ek hasarın önlenmesi.

Değerlendirme, uluslararası kabul görmüş sınıflandırmaya göre yapılır: nörolojik düzey belirlenir ve yaralanmanın tam mı yoksa tamamlanmamış mı olduğu saptanır. Bu ayrımda anahtar ölçüt, en alt sakral bölümlerin işlevidir; anal duyu ve istemli büzücü kas kasılmasının korunması, tamamlanmamış yaralanmayı gösterir ve iyileşme olasılığını değiştirir. Bu muayenenin atlanması, sınıflandırmanın ve öngörünün yanlış yapılmasına yol açar.

Tamamlanmamış sendromlar tanınmalıdır. Santral kord sendromunda kollar bacaklardan daha fazla etkilenir; boyun omurgasında darlık bulunan yaşlılarda hiperekstansiyon travmasıyla gelişir. Brown-Séquard sendromunda aynı tarafta motor ve derin duyu, karşı tarafta ağrı-ısı duyusu kaybolur. Ön kord sendromunda motor işlev ve ağrı-ısı duyusu kaybolurken derin duyu korunur ve iyileşme olasılığı düşüktür.

Akut dönemde omurga sabitlenir; ancak günümüzde uzun süreli sırt tahtası kullanımı, bası yarası ve solunum kısıtlaması nedeniyle önerilmez. Havayolu yönetimi kritiktir: boyun omurgası korunarak entübasyon yapılır ve boynun aşırı hareketinden kaçınılır. Yüksek düzey yaralanmalarda diyafram işlevi tehlikeye girebileceğinden solunum yakından izlenir; hasta başlangıçta iyi görünse de ödemin ilerlemesiyle saatler içinde solunum yetmezliği gelişebilir.

Nörojenik şok, yaralanmanın erken döneminde sempatik tonusun kaybıyla ortaya çıkar: hipotansiyon ve paradoksal olarak bradikardi görülür. Bu tablo, taşikardiyle seyreden hipovolemik şoktan ayırt edilmelidir; ancak travma hastasında kanamanın eşlik edebileceği unutulmamalıdır — her iki olasılık birlikte değerlendirilir. Tedavide sıvı desteği ve vazopressörler kullanılır; ortalama arter basıncının belirli bir düzeyin üzerinde tutulması, omurilik perfüzyonunu korumak amacıyla önerilir. Spinal şok ise ayrı bir kavramdır: refleks etkinliğin geçici olarak kaybolmasını anlatır ve bu dönemde yapılan değerlendirme kalıcı hasarın derecesini yansıtmaz.

Yüksek doz kortikosteroid kullanımı, yarar-zarar dengesi nedeniyle günümüzde rutin olarak önerilmemektedir. Bası bulunan olgularda erken cerrahi dekompresyonun nörolojik sonuçları iyileştirdiğini gösteren veriler bulunmaktadır.

İzleyen dönemde çok sayıda sistemik sorun ortaya çıkar. Venöz tromboembolizm riski çok yüksektir ve profilaksi zorunludur. Bası yarası, hareketsizlik ve duyu kaybı nedeniyle hızla gelişir; düzenli pozisyon değişimi ve uygun destek yüzeyleri gerekir. Nörojen mesane ve bağırsak yönetimi programlanır; aralıklı kateterizasyon, kalıcı kateterizasyona üstündür. Solunum sekresyonlarının atılamaması, pnömoninin başlıca nedenidir.

Otonom disrefleksi, yüksek düzey yaralanmalarda görülen ve gecikmesi ölümcül olabilen bir acildir: ani ve şiddetli kan basıncı yükselmesi, zonklayıcı baş ağrısı, yaralanma düzeyinin üzerinde terleme ve kızarma, altında ise solukluk görülür. En sık tetikleyici mesanenin dolması ya da sondanın tıkanmasıdır; ikinci sırada bağırsak dolgunluğu gelir. İlk yapılacak iş hastayı oturtmak, sıkı giysileri gevşetmek ve tetikleyici uyaranı gidermektir; yanıt alınamazsa hızlı etkili antihipertansif kullanılır.

Uzun dönemde spastisite, nöropatik ağrı, heterotopik ossifikasyon, osteoporoz, cinsel işlev sorunları ve ruhsal uyum güçlükleri ele alınır. Kapsamlı rehabilitasyon programları, bağımsızlık düzeyini belirleyen temel etkendir.

Eş anlamlılar

• Spinal kord yaralanması

İlgili terimler

• Rehabilitasyon
• Nörojen mesane
• Basınç yarası
• Derin ven trombozu
• Solunum yetersizliği