Parathormon
Parathormon (İng. parathyroid hormone, PTH; Yun. para "yanında" + thyreos "kalkan" + hormaein "harekete geçirmek"), paratiroid bezlerinin esas hücrelerinden salgılanan 84 aminoasitlik polipeptit hormondur; kemik, böbrek ve dolaylı olarak bağırsak üzerindeki etkileriyle serum kalsiyumunu yükselten ve fosfatı düşüren, kalsiyum dengesinin dakikalar içinde işleyen temel düzenleyicisidir.
Etimoloji
Yunanca para (yanında) ve thyreos (büyük kalkan; tiroid bezinin biçimine gönderme) sözcükleri ile hormaein (harekete geçirmek, uyarmak) fiilinden türeyen hormon sözcüğünden oluşur; hormonu üreten bezlerin tiroidin arkasındaki yerleşimini yansıtır.
Klinik bağlam
PTH salgısı, paratiroid hücre yüzeyindeki kalsiyum algılayıcı reseptör (CaSR) aracılığıyla iyonize kalsiyum tarafından ters orantılı biçimde denetlenir: kalsiyum düştüğünde salgı saniyeler-dakikalar içinde artar; kalsitriol ve fibroblast büyüme faktörü 23 (FGF23) salgıyı baskılar, hiperfosfatemi ve hipomagnezeminin ağır formu da ekseni etkiler. Hedef dokulardaki etkileri üç yolda toplanır: kemikte osteoblastlar üzerinden RANKL uyarımıyla osteoklastik rezorpsiyonu artırarak kalsiyum ve fosfatı dolaşıma verir (sürekli yüksek PTH rezorpsiyonu, aralıklı düşük doz PTH ise paradoksal biçimde kemik yapımını uyarır; teriparatid tedavisinin temeli); böbrekte distal tübülde kalsiyum geri emilimini artırır, proksimal tübülde fosfat geri emilimini baskılayarak fosfatüri yapar ve 1α-hidroksilazı uyararak kalsitriol sentezini artırır; bağırsakta ise kalsitriol aracılığıyla dolaylı olarak kalsiyum emilimini yükseltir.[1] Klinik ölçüm, sağlam (intakt) PTH'yi saptayan ikinci ve üçüncü kuşak immünometrik yöntemlerle yapılır; PTH'nin dakikalarla ölçülen kısa yarı ömrü, paratiroid cerrahisinde eksizyonun yeterliliğini gösteren intraoperatif hızlı PTH ölçümünü mümkün kılar. PTH düzeyinin kalsiyumla birlikte yorumlanması, kalsiyum bozukluklarının ayırıcı tanısının eksenidir: hiperkalsemi + yüksek/uygunsuz normal PTH primer hiperparatiroidiyi, hiperkalsemi + baskılanmış PTH malignite ilişkili hiperkalsemiyi; hipokalsemi + düşük/uygunsuz normal PTH hipoparatiroidiyi, hipokalsemi + yüksek PTH ise D vitamini eksikliği, kronik böbrek hastalığı ve PTH direncini (psödohipoparatiroidi) gösterir.[2] Kronik böbrek hastalığında fosfat retansiyonu, FGF23 artışı ve kalsitriol düşüklüğünün sürüklediği sekonder hiperparatiroidi, renal osteodistrofinin merkezinde yer alır ve fosfat bağlayıcılar, D vitamini analogları ile kalsimimetiklerle (sinakalset; CaSR duyarlılığını artırır) yönetilir; uzun süreli uyarı, otonomlaşan tersiyer hiperparatiroidiye ilerleyebilir.[3] Tümörlerin salgıladığı PTH ilişkili peptit (PTHrP), reseptörü paylaşarak malignite hiperkalsemisinin başlıca aracısıdır ancak standart PTH ölçümünde saptanmaz. Terapötik olarak rekombinant PTH (1-84) hipoparatiroidide hormon replasmanı, PTH analoğu teriparatid (1-34) ise ağır osteoporozda anabolik tedavi olarak kullanılır.
Eş anlamlılar
- PTH
- Paratiroid hormonu
- Paratirin (seyrek kullanım)
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, Elsevier, 2021.
- ↑ Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, McGraw Hill, 2022.
- ↑ Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD-MBD Update Work Group, KDIGO 2017 Clinical Practice Guideline Update for the Diagnosis, Evaluation, Prevention, and Treatment of Chronic Kidney Disease–Mineral and Bone Disorder (CKD-MBD), Kidney International Supplements, 2017.