Osteoporoz

Osteoporoz (İng. osteoporosis; Yun. osteon "kemik" + poros "gözenek"), kemik kütlesinin azalması ve mikro yapının bozulmasıyla kırık riskinin arttığı iskelet hastalığıdır.

Etimoloji

Yunanca kemik anlamındaki osteon ile gözenek anlamındaki poros sözcüklerinden türetilmiştir; kemiğin gözenekli hâle gelmesini anlatır.

Klinik bağlam

Kemik, yaşam boyu yıkım ve yapım arasındaki dengeyle sürekli yenilenir. Osteoklastların yıkımı, osteoblastların yapımını aştığında kütle azalır ve trabeküler yapı incelir. Doruk kemik kütlesine genç erişkinlikte ulaşılır; sonraki yıllarda kayıp başlar ve kadınlarda menopozla birlikte östrojen düşüşü nedeniyle hızlanır. Hastalık sessiz seyreder; ilk bulgu çoğunlukla kırıktır.

Kırıklar en sık omurga, kalça, ön kol ve humerusta görülür. Kalça kırığı, ölüm oranı ve kalıcı bağımlılık açısından en ağır sonucu doğurur; ilk yıl içinde ölüm riski belirgin biçimde artar. Omurga kırıkları çoğunlukla sessizdir ve boy kısalması, sırtta kamburlaşma ve kronik ağrı olarak fark edilir; görüntülemede rastlantısal saptanan kırıklar bile gelecekteki kırık riskinin güçlü göstergesidir. "Kırılganlık kırığı" — düşük enerjili travmayla, örneğin ayakta durma yüksekliğinden düşmeyle oluşan kırık — tanı için başlı başına yeterlidir; kemik yoğunluğu ölçümü beklenmeden tedaviye başlanabilir.

Risk etkenleri arasında ileri yaş, kadın cinsiyet, menopoz, düşük vücut ağırlığı, ailede kalça kırığı öyküsü, sigara, aşırı alkol, hareketsizlik, düşük kalsiyum ve D vitamini alımı, düşme eğilimi bulunur. İkincil nedenler mutlaka araştırılmalıdır: uzun süreli kortikosteroid kullanımı, hipertiroidi ve aşırı tiroit hormonu replasmanı, hiperparatiroidizm, Cushing sendromu, hipogonadizm, emilim bozuklukları ve çölyak hastalığı, kronik böbrek hastalığı, romatolojik hastalıklar, multipl miyelom ve bazı ilaçlar — aromataz inhibitörleri, androjen baskılayıcı tedavi, antiepileptikler, uzun süreli heparin ve proton pompası inhibitörleri.

Tanıda kemik mineral yoğunluğu, çift enerjili X ışını absorbsiyometri ile ölçülür ve genç erişkin ortalamasına göre standart sapma cinsinden ifade edilir. Ancak kırıkların önemli bir bölümü, tanı eşiğinin üzerindeki değerlere sahip kişilerde gelişir; bu nedenle yalnızca yoğunluk değerine bakmak yetersizdir. Kırık riskini yaş, cinsiyet, önceki kırık, aile öyküsü, sigara, kortikosteroid kullanımı ve diğer etkenlerle birlikte hesaplayan araçlar kullanılır. Laboratuvar değerlendirmesinde kalsiyum, fosfor, D vitamini, parathormon, böbrek ve karaciğer işlevleri, tiroit testleri ve gerektiğinde protein elektroforezi incelenir.

Tedavinin temeli, kemik sağlığını destekleyen genel önlemlerdir: yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı, ağırlık taşıyan ve direnç egzersizleri, sigaranın bırakılması, alkolün sınırlanması ve düşmelerin önlenmesi. Düşme önleme — görme değerlendirmesi, ev güvenliği, denge egzersizleri, ilaç listesinin gözden geçirilmesi — kırık riskini azaltmada tedavi kadar önemlidir ve sıklıkla ihmal edilir.

İlaç tedavisinde bifosfonatlar ilk seçenektir; kırık riskini belirgin biçimde azaltır. Ağızdan alınan biçimlerinin özofagus tahrişini önlemek için aç karnına, bol suyla ve dik pozisyonda alınması gerekir. Denosumab, RANK ligandını hedefleyen monoklonal antikordur; kesildiğinde hızlı kemik kaybı ve çoklu omurga kırığı riski bulunduğundan, tedavi sonlandırılacaksa başka bir ajanla devam edilmesi zorunludur — sık gözden kaçan önemli bir güvenlik noktasıdır. Yüksek riskli hastalarda kemik yapımını uyaran anabolik ajanlar kullanılır; bu tedavilerden sonra kazancın korunması için antirezorptif tedaviye geçilir.

Bifosfonat ve denosumab kullanımıyla ilişkilendirilen ender komplikasyonlar çene osteonekrozu ve atipik femur kırığıdır; risk düşüktür ve kırık önleme yararının çok altındadır. Bu kaygı nedeniyle tedaviden kaçınılması, önlenebilir kırıklara yol açan yaygın bir hatadır. Tedavi öncesi diş sağlığının değerlendirilmesi ve uzun süreli kullanımda tedavi tatili değerlendirmesi önerilir.

Kortikosteroid başlanan hastalarda kemik koruyucu önlemlerin eş zamanlı planlanması, dev hücreli arterit ve romatolojik hastalıklar gibi uzun süreli steroid gerektiren durumlarda standart uygulamadır.

Eş anlamlılar

• Kemik erimesi

İlgili terimler

• D vitamini
• Kalsiyum
• Kortikosteroid
• Osteoartrit
• Düşme