Osteoartrit

Osteoartrit (İng. osteoarthritis; Yun. osteon "kemik" + arthron "eklem" + -itis), eklem kıkırdağının yıkımı ve buna eşlik eden kemik, sinovyum ile çevre dokularda değişikliklerle seyreden en sık eklem hastalığıdır.

Etimoloji

Yunanca kemik anlamındaki osteon ve eklem anlamındaki arthron sözcüklerinden türetilmiştir; Türkçede kireçlenme olarak da bilinir.

Klinik bağlam

Hastalık uzun süre basit bir aşınma-yıpranma süreci olarak görülmüştür; günümüzde ise tüm eklemi tutan, düşük düzeyli enflamasyonun eşlik ettiği etkin bir hastalık olarak tanımlanır. Kıkırdakta matriks yıkımı, subkondral kemikte yeniden yapılanma ve skleroz, kenarlarda osteofit oluşumu, sinovyumda enflamasyon ve çevre kaslarda güçsüzlük bir aradadır.

Risk etkenleri arasında ileri yaş, kadın cinsiyet, obezite, eklem yaralanması ve cerrahisi, yineleyen mekanik yüklenme, eklem dizilim bozuklukları, kas güçsüzlüğü ve genetik yatkınlık bulunur. Obezite yalnızca yük taşıyan eklemleri değil el eklemlerini de etkiler; bu, metabolik ve enflamatuvar bir bileşenin varlığını düşündürür. En sık diz, kalça, el küçük eklemleri, başparmak tabanı ve omurga tutulur.

Klinik tabloda eklem ağrısı öndedir; hareketle artar, dinlenmeyle azalır. Sabah tutukluğu genellikle kısadır — bu, romatoid artritten ayırmada değerli bir ölçüttür. İlerledikçe hareket kısıtlılığı, krepitasyon, eklem büyümesi, dizilim bozukluğu ve işlev kaybı gelişir. El tutulumunda distal ve proksimal interfalangeal eklemlerde sert şişlikler görülür.

Tanı büyük ölçüde kliniktir; tipik yaş, belirtiler ve muayene bulguları varlığında görüntüleme zorunlu değildir. Radyografide eklem aralığında daralma, subkondral skleroz, kistler ve osteofitler saptanır. Ancak radyolojik bulgular ile belirtiler arasındaki uyum zayıftır: ileri radyolojik değişikliği olan hasta belirtisiz olabilirken, hafif bulgusu olan hasta belirgin ağrı yaşayabilir. Bu nedenle tedavi kararının filme değil hastanın belirtilerine ve işlevine göre verilmesi temel ilkedir.

Ayırıcı tanıda enflamatuvar artritler, gut ve psödogut, septik artrit, avasküler nekroz ve yansıyan ağrılar yer alır. Belirgin şişlik, uzun süreli sabah tutukluğu, ateş ve akut faz yüksekliği enflamatuvar ya da enfeksiyöz nedenleri düşündürür; sıcak, kızarık ve ağrılı tek eklemde septik artrit dışlanana dek acil değerlendirme gerekir.

Yönetimin temeli ilaç dışı yaklaşımlardır ve kanıtı en güçlü girişimler bunlardır: hasta eğitimi, düzenli egzersiz — güçlendirme ve aerobik —, kilo verme, uygun ayakkabı ve yardımcı araçlar, fizik tedavi. Kilo kaybının diz osteoartritinde ağrıyı ve işlevi belirgin biçimde iyileştirdiği gösterilmiştir. Egzersizin ağrıyı artıracağı kaygısıyla hareketsiz kalınması, kas kaybı yoluyla tabloyu ağırlaştıran yaygın bir yanılgıdır.

İlaç tedavisinde topikal nonsteroid antienflamatuvarlar, özellikle diz ve el tutulumunda ilk seçenektir; sistemik yan etkileri azdır. Ağızdan nonsteroid antienflamatuvarlar etkilidir ancak en düşük dozda ve en kısa süreyle kullanılmalıdır; sindirim sistemi, böbrek ve kardiyovasküler riskler gözetilir, yaşlıda ve böbrek yetmezliğinde dikkatli olunur. Parasetamolün etkisinin sınırlı olduğu gösterilmiştir. Eklem içi kortikosteroid, alevlenmelerde kısa süreli rahatlama sağlar; yinelenen uygulamalardan kaçınılır. Opioidlerin uzun süreli kullanımı önerilmez; yararı sınırlı, zararı belirgindir. Glukozamin ve kondroitin gibi takviyelerin etkinliği gösterilememiştir.

İleri evrede, tıbbi tedaviye yanıt vermeyen ve yaşam kalitesi belirgin biçimde bozulan hastalarda eklem replasmanı uygulanır; diz ve kalça protezi ağrıyı gidermede ve işlevi geri kazandırmada en etkili girişimlerdendir. Ameliyat öncesi kilo yönetimi, kas güçlendirme ve eşlik eden hastalıkların denetimi sonucu iyileştirir.

Kronik ağrı yönetiminde uyku, ruhsal durum ve hareketsizliğin birlikte ele alınması; hastanın beklentilerinin gerçekçi biçimde belirlenmesi tedavinin ayrılmaz parçasıdır.

Eş anlamlılar

• Kireçlenme
• Dejeneratif eklem hastalığı

İlgili terimler

• Romatoid artrit
• Gut
• Septik artrit
• Osteoporoz
• Kronik ağrı