Sarılık

Sarılık (İng. jaundice), bilirubinin kanda birikmesi sonucu deri, mukoza ve göz aklarının sarı renk almasıdır.

Etimoloji

Türkçe sarı sözcüğünden türetilmiştir; tıp dilinde ikter olarak da anılır.

Klinik bağlam

Bilirubin, alyuvarların yıkımıyla açığa çıkan hemin metabolizmasının ürünüdür. Dolaşımda albümine bağlı, suda çözünmeyen konjuge olmayan biçimde taşınır; karaciğerde glukuronik asitle birleştirilerek suda çözünür konjuge biçime dönüştürülür ve safraya atılır. Bu üç aşama — üretim, karaciğerde işlenme ve atılım — sarılığın sınıflandırılmasının temelini oluşturur.

Konjuge olmayan bilirubin artışı, aşırı üretim ya da karaciğerde işlenme bozukluğunu gösterir: hemoliz, büyük hematomların emilmesi, ineffektif eritropoez ve Gilbert sendromu başlıca nedenlerdir. Gilbert sendromu toplumda sık görülür; açlık, stres, enfeksiyon ve alkolle belirginleşen hafif sarılıkla ortaya çıkar, diğer karaciğer testleri normaldir ve tedavi gerektirmez. Bu tablonun tanınmaması, gereksiz ve kapsamlı incelemelere yol açar.

Konjuge bilirubin artışı ise karaciğer hücre hasarını ya da safra akımının engellenmesini gösterir. Hepatosellüler nedenler arasında viral hepatitler, alkol ve ilaçlara bağlı karaciğer hasarı, otoimmün hepatit ve siroz; kolestatik nedenler arasında safra taşı, tümörler, darlıklar, primer biliyer kolanjit ve gebelik kolestazı bulunur.

Ayırıcı tanıda laboratuvar örüntüsü yol göstericidir: transaminazların baskın yükselmesi hücre hasarını, alkalen fosfataz ve gama-glutamil transferazın baskın yükselmesi ise kolestazı düşündürür. Konjuge bilirubinin suda çözünür olması nedeniyle idrarda bilirubin görülmesi, konjuge hiperbilirubinemiyi gösterir; hemolizde idrarda bilirubin bulunmaz. Koyu idrar ve açık renkli dışkı birlikteliği tıkayıcı süreci düşündürür.

Görüntülemede ilk basamak ultrasonografidir; safra yollarında genişleme olup olmadığını göstererek tıkayıcı ve tıkayıcı olmayan ayrımını sağlar. Genişleme varsa ileri görüntüleme ve girişimsel yöntemler gündeme gelir.

Klinik açıdan acil değerlendirme gerektiren durumlar bilinmelidir. Ateş, sarılık ve sağ üst karın ağrısı birlikteliği kolanjiti düşündürür; bu tabloda antibiyotik tek başına yeterli değildir, safra yolunun boşaltılması gerekir ve gecikme ölümcüldür. Ağrısız sarılık ile kilo kaybı, pankreas başı tümörünü düşündürür. Sarılıkla birlikte bilinç bulanıklığı ve pıhtılaşma bozukluğu gelişmesi, akut karaciğer yetmezliğini gösterir ve nakil merkezine yönlendirme gerektirir.

Yenidoğan sarılığı ayrı bir başlıktır. Fizyolojik biçim sıktır ve kendiliğinden geriler; ancak ilk gün içinde başlayan, hızlı yükselen ya da uzayan sarılık patolojiktir. Ağır konjuge olmayan hiperbilirubinemi, kan-beyin engelini geçerek kernikterusa yol açar ve kalıcı nörolojik hasar bırakır. Bu nedenle izlem eşiklerine uyulması, fototerapi ve gerektiğinde kan değişimi yaşamsaldır.

Sarılıklı hastada perioperatif yönetim özel dikkat gerektirir: böbrek hasarı riski artmıştır, pıhtılaşma bozukluğu bulunabilir ve enfeksiyon riski yüksektir. Yeterli hidrasyon, K vitamini değerlendirmesi ve nefrotoksik ilaçlardan kaçınma önerilir.

Kaşıntı, kolestatik sarılığın en rahatsız edici belirtisidir; safra asidi bağlayıcılar, rifampisin ve diğer seçeneklerle tedavi edilir.

Eş anlamlılar

• İkter
• Hiperbilirubinemi

İlgili terimler

• Bilirubin
• Kolanjit
• Safra taşı
• Siroz
• Hemoliz