Translasyon
Translasyon (İng. translation; Lat. translatio aktarma), haberci RNA'daki bilginin protein dizisine çevrilmesi sürecidir.
Etimoloji
Latince translatio (aktarma, çeviri) sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Süreç, ribozomlarda gerçekleşir; haberci RNA üzerindeki üçlü kod grupları amino asitlere karşılık gelir.[1]
Taşıyıcı RNA molekülleri, uygun amino asidi ribozoma getirir; zincir adım adım uzar.
Süreç başlama, uzama ve sonlanma evrelerinden oluşur; her evrede farklı yardımcı proteinler görev alır.
Genetik kodun evrensel olması, farklı türler arasında protein üretiminin aktarılabilmesini sağlar.
Bu özellik, insan insülininin bakterilerde üretilebilmesinin temelidir.
Kodun bir diğer özelliği yedekliliğidir; birden çok üçlü aynı amino asidi belirtir.
Bu yedeklilik, bazı değişikliklerin protein dizisini değiştirmemesini açıklar; bunlara sessiz değişiklik denir.
Buna karşın erken durdurma kodu oluşturan değişiklikler, proteinin kısa ve işlevsiz kalmasına yol açar.
Hücre, bu bozuk ürünleri yıkan denetim düzeneklerine sahiptir.
Bu düzeneğin varlığı, bazı hastalıklarda neden protein hiç üretilmediğini açıklar.
Süreç, çok sayıda antibiyotiğin hedefidir; bu, klinik açıdan en önemli yönüdür.
Bakteriyel ribozomlar, insan ribozomlarından yapısal olarak farklıdır; bu fark seçici etkiyi sağlar.
Aminoglikozidler ve tetrasiklinler küçük alt birimi, makrolidler, klindamisin ve linezolid ise büyük alt birimi hedefler.
Bu ayrım, ilaçların etki alanını ve direnç düzeneklerini anlamayı sağlar.
Nitekim aynı bölgeye bağlanan ilaçların birlikte kullanımı, çapraz direnç riski taşır.
Mitokondri ribozomları bakteriyel ribozomlara benzer; bu benzerlik bazı yan etkileri açıklar.
Aminoglikozidlerin işitme kaybı yapması ve linezolidin uzun kullanımda laktik asidoz ile kemik iliği baskılanmasına yol açması bu düzenekle ilişkilendirilir.
Bu bilgi, ilaç toksisitesinin kavranmasında değerlidir.
Difteri toksini ve bazı bitkisel toksinler, süreci engelleyerek hücre ölümüne yol açar.
Süreç sonrasında protein katlanır ve gerekli değişiklikler yapılır; katlanma bozuklukları hastalığa yol açar.
Alfa-1 antitripsin eksikliği ve kistik fibrozun en sık biçimi, katlanma sorunlarına dayanır.
Bu kavrayış, katlanmayı düzelten ilaçların geliştirilmesini sağlamıştır.
Haberci RNA aşıları, bu süreci doğrudan kullanır; hücreye kalıp verilerek antijen üretimi sağlanır.
Bu yaklaşım, aşı teknolojisinde köklü bir değişiklik yaratmıştır.
Eş anlamlılar
- Protein sentezi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Alberts B ve ark., Molecular Biology of the Cell, 7. baskı, 2022.