RNA

RNA (İng. ribonucleic acid), genetik bilginin taşınmasında ve protein üretiminde görev alan tek zincirli nükleik asittir.

Etimoloji

Yapısındaki riboz şekerini ve nükleik asit niteliğini tanımlayan İngilizce adın kısaltmasıdır.

Klinik bağlam

Molekül, DNAdan farklı olarak riboz şekeri taşır, timin yerine urasil içerir ve genellikle tek zincirlidir. Bu yapı, daha kararsız olmasına ancak işlevsel çeşitliliğinin artmasına yol açar.

Başlıca türleri haberci, taşıyıcı ve ribozomal biçimlerdir. Haberci biçim, genetik bilgiyi çekirdekten sitoplazmaya taşır; taşıyıcı biçim amino asitleri getirir; ribozomal biçim ise protein sentezinin gerçekleştiği yapıyı oluşturur. Ayrıca gen anlatımını düzenleyen küçük türleri bulunur.

Birçok virüs, genetik bilgisini bu molekülde taşır. Kopyalama sırasında düzeltme düzeneğinin bulunmaması, yüksek mutasyon hızına yol açar. Bu özellik, HIV enfeksiyonunda direnç gelişimini, grip virüsünde mevsimsel değişimi ve COVID-19 etkeninde varyantların ortaya çıkışını açıklar. Aynı nedenle bu virüslere karşı aşı geliştirmek güçtür ve aşıların güncellenmesi gerekir.

Bazı virüsler, taşıdıkları bilgiyi ters transkriptaz enzimiyle DNA'ya çevirerek konak hücrenin genetik yapısına katar. Bu bütünleşme, HIV enfeksiyonunun neden tümüyle iyileştirilemediğini açıklar; aynı enzim, tedavide hedef alınan başlıca noktadır.

Tanısal uygulamalarda, virüs genetik materyalinin moleküler yöntemle saptanması standart yöntemdir. Ancak pozitif sonuç, canlı ve bulaştırıcı etkeni her zaman göstermez; iyileşme sonrası haftalarca pozitiflik sürebilir. Bu ayrımın bilinmemesi, gereksiz izolasyon uygulamalarına yol açar.

Virüs yükü ölçümü, tedavi izleminde kullanılır. HIV enfeksiyonunda yükün saptanamaz düzeye inmesi, tedavinin başarılı olduğunu gösterir ve cinsel yolla bulaşın gerçekleşmediği anlamına gelir. Bu bulgu, hem tedavi hedeflerini hem toplumsal yaklaşımı değiştirmiştir.

Tedavi alanında da giderek daha çok kullanılmaktadır. Haberci temelli aşılar, hücrelere protein üretim talimatı vererek bağışıklık yanıtı oluşturur; genetik yapıya katılmazlar ve hücrede kısa süre kalırlar. Bu teknoloji, aşı geliştirme süresini belirgin biçimde kısaltmıştır.

Küçük müdahale edici moleküller ve antisens ilaçlar, hastalıklı proteinlerin üretimini engelleyerek etki gösterir; amiloidoz, bazı kalıtsal nöromüsküler hastalıklar ve lipid bozukluklarında kullanılmaktadır. Bu ilaçlar, daha önce tedavisi bulunmayan hastalıklarda seçenek oluşturmuştur.

Molekülün kararsız yapısı, laboratuvar örneklerinin uygun koşullarda taşınmasını ve saklanmasını zorunlu kılar; gecikme yanlış negatif sonuçlara yol açar.

Eş anlamlılar

• Ribonükleik asit

İlgili terimler

• DNA
• Protein
• Virüs
• Polimeraz zincir reaksiyonu
• Aşılama