Uyku
Uyku (İng. sleep), bilincin geri döndürülebilir biçimde azaldığı, düzenli evrelerle seyreden fizyolojik dinlenme durumudur.
Etimoloji
Türkçe kökenli bir sözcüktür; tıp dilinde Latince somnus kökünden gelen terimler kullanılır.
Klinik bağlam
Uyku, hızlı göz hareketlerinin bulunduğu ve bulunmadığı iki ana evreden oluşur; bu evreler gece boyunca döngüler halinde yinelenir.[1] Derin uyku gecenin ilk yarısında, hızlı göz hareketli uyku ise ikinci yarısında yoğunlaşır. Bu dağılım klinik açıdan önemlidir; uykunun kısaltılması öncelikle hızlı göz hareketli evreyi azaltır ve bellek pekiştirmesi ile duygudurum düzenlenmesi bundan etkilenir. Ayrıca bu evrede kas tonusu kaybolur; bu nedenle solunum bozuklukları bu dönemde ağırlaşır.
Uykunun işlevleri yalnızca dinlenmeyle sınırlı değildir. Bellek pekiştirmesi, bağışıklık işlevi, hormon salgısı ve metabolik düzenleme uykuya bağımlıdır; süregen uyku yoksunluğu insülin direncini, obeziteyi, hipertansiyonu ve kalp damar riskini artırır. Bu nedenle uyku, yaşam biçimi değerlendirmesinin beslenme ve fiziksel etkinlik kadar önemli bir bileşenidir ve rutin olarak sorgulanmalıdır.
Uykusuzluk yakınmasında, öykünün ayrıntılı alınması belirleyicidir; uykuya dalma güçlüğü, sık uyanma ve erken uyanma farklı nedenleri düşündürür. Erken uyanma depresyonu, uykuya dalamama kaygıyı, gece sık uyanma ise uyku apnesini ve ağrıyı akla getirir. Kronik uykusuzlukta ilk seçenek ilaç değil bilişsel davranışçı terapidir; bu yaklaşımın uzun dönem etkinliği ilaçlardan üstündür. Uyku ilaçlarının uzun süreli kullanımı tolerans, bağımlılık ve yaşlıda düşme riski oluşturur.
Uyku bozukluklarının tanınması, gündüz belirtilerinin doğru yorumlanmasına bağlıdır. Gündüz aşırı uykululuk, obstrüktif uyku apnesi ve narkolepsiyi düşündürür; çocuklarda ise aynı sorun uykululuk yerine dikkat dağınıklığı ve davranış sorunları biçiminde ortaya çıkar ve sıklıkla davranış bozukluğu sanılır. Vardiyalı çalışma ve gece ışığa maruziyet, biyolojik ritmi bozar. Hastanede uykunun bölünmesi, deliryum gelişiminin bilinen bir nedenidir; gürültünün azaltılması ve gece girişimlerinin sınırlandırılması etkili bir önlemdir.
Eş anlamlılar
- Somnus
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 11. baskı, 2019.