Vaporizatör

Vaporizatör (İng. vaporizer; Lat. vapor "buhar"), anestezi cihazında sıvı haldeki uçucu anesteziği denetimli biçimde buharlaştırarak taze gaz akımına belirlenen derişimde katan düzenektir. Anestezi derinliğinin doğru ve güvenli biçimde ayarlanmasını sağlar.

Etimoloji

Ad, Latince vapor (buhar) sözcüğünden türer ve düzeneğin işlevini doğrudan belirtir; Türkçede "buharlaştırıcı" karşılığı da kullanılır.

Klinik bağlam

Çalışma ilkesi, kapalı bir hazne içinde sıvı anesteziğin buharlaşarak doyma noktasına ulaşmasına dayanır. Doymuş buharın kısmi basıncı, o maddeye ve sıcaklığa özgüdür. Cihaza giren taze gaz akımı ikiye ayrılır: bir bölümü haznenin içinden geçerek anestezikle doyar, geri kalanı ise doğrudan geçer; ikisinin karışım oranı ayar düğmesiyle belirlenir ve çıkıştaki derişim böyle ayarlanır. Bu "değişken baypas" tasarımı, modern vaporizatörlerin çoğunun temelidir.

Tasarımın karşılaması gereken üç güçlük vardır. Birincisi sıcaklıktır: buharlaşma ısı çeker ve sıvı soğur, bu da buhar basıncını düşürerek verilen derişimi azaltır. Bu nedenle cihazlar yüksek ısı iletkenliğine sahip metalden yapılır ve sıcaklık değiştikçe akım bölünmesini otomatik ayarlayan telafi düzenekleri taşır. İkincisi akım hızıdır; çok düşük ve çok yüksek akımlarda çıkış derişimi ayardan sapabilir. Üçüncüsü, pozitif basınçlı ventilasyonun yarattığı geri basınç etkisidir ("pompalama etkisi"); bu da tasarımsal önlemlerle sınırlandırılır.

Desfluran, diğer ajanlardan ayrı bir teknoloji gerektirir. Kaynama noktası oda sıcaklığına çok yakın olduğundan, standart bir vaporizatörde denetimsiz ve öngörülemez biçimde buharlaşır. Bu nedenle desfluran için elektrikle ısıtılan ve basınçlandırılan özel cihazlar kullanılır; bu cihazlar sıvıyı sabit sıcaklıkta tutar ve oluşan buharı ölçülü biçimde taze gaz akımına enjekte eder. Elektrik gerektirmesi ve ısınma süresi olması, klinik kullanımda öngörülmesi gereken özelliklerdir.

Güvenlik açısından en kritik ilke, her vaporizatörün yalnızca kendi ajanı için ayarlanmış olmasıdır. Her uçucu anesteziğin buhar basıncı ve gücü farklı olduğundan, yanlış ajanla doldurma ciddi doz hatalarına yol açar; örneğin buhar basıncı yüksek bir ajanın, daha düşük basınçlı bir ajan için ayarlanmış cihaza konması aşırı doza neden olur. Bu riski önlemek için ajana özgü renk kodları ve doldurma sistemleri (anahtarlı doldurma düzenekleri) geliştirilmiştir. Bir diğer güvenlik özelliği, aynı anda birden fazla vaporizatörün açılmasını engelleyen kilit düzeneğidir. Cihazın devrilmesi, sıvının baypas kanalına kaçmasına ve tehlikeli derecede yüksek derişimlere yol açabilir; bu durumda cihaz yüksek akımla temizlenmeden kullanılmamalıdır.

Klinik kullanımda ayar düğmesindeki değer ile hastanın gerçekte aldığı derişim aynı değildir. Aradaki farkı belirleyen başlıca etken taze gaz akımıdır: düşük akım anestezide devredeki gazın yenilenmesi yavaşladığından, ayarın değiştirilmesi ile hastadaki derişimin değişmesi arasında belirgin bir gecikme oluşur. Bu nedenle indüksiyonda ve derinlik değişikliklerinde geçici olarak akımın artırılması gerekebilir. Karar için asıl ölçüt, gaz analizörüyle ölçülen soluk sonu derişim ve buna dayanan minimum alveolar konsantrasyon değeridir.

Çevresel ve mesleki boyut da vaporizatörle ilişkilidir. Doldurma sırasında dökülme, ortam havasına anestezik salınımının önemli bir kaynağıdır; kapalı doldurma sistemleri bu maruziyeti azaltır. Ayrıca uçucu ajanların güçlü sera gazları olması, düşük akım uygulamasını ve ajan seçimini çevresel açıdan da anlamlı kılar; desfluranın atmosferik etkisi diğer ajanlardan belirgin biçimde yüksektir.

Klinik tuzakların başında, günlük cihaz kontrolünde vaporizatör düzeyinin ve sızdırmazlığının denetlenmemesi gelir; boşalmış bir cihaz, anestezinin farkında olmadan yüzeyselleşmesine ve intraoperatif farkındalık riskine yol açar. Bir diğeri, ameliyat sonunda vaporizatörün kapatılmasının unutulmasıdır. Ayrıca malign hipertermi riski taşıyan hastalarda cihazın uçucu ajan kalıntılarından arındırılması gerektiği; bunun için vaporizatörün çıkarılması ve devrenin yüksek akımla uzun süre yıkanması gerektiği unutulmamalıdır.

Eş anlamlılar

• Buharlaştırıcı
• Anestezik vaporizatör

İlgili terimler

• Anestezi cihazı
• Sevofluran
• İzofluran
• Kan/gaz partisyon katsayısı
• Atık gaz uzaklaştırma sistemi