İntraoperatif farkındalık
İntraoperatif farkındalık (İng. intraoperative awareness with recall), genel anestezi altındaki hastanın ameliyat sırasındaki olayları algılaması ve bunları sonradan anımsayabilmesidir. Seyrek görülmekle birlikte, kalıcı ruhsal etkileri nedeniyle anestezi uygulamasının en ağır istenmeyen sonuçlarından biridir.
Etimoloji
Terim, ameliyat sırasını belirten "intraoperatif" (Lat. intra "içinde" + operatio "işlem") sözcüğü ile bilinçli algılamayı anlatan "farkındalık"ın birleşimidir. İngilizce adlandırmada yer alan with recall vurgusu, anımsanmayan bilinçli dönemlerin bu tanıma girmediğini belirtir.
Klinik bağlam
Olayın temelinde, uygulanan anestezik derinliğin hastanın gereksinimini karşılayamaması yatar. Nedenler üç başlıkta toplanır: yetersiz doz uygulanması (ilaç hatası, cihaz arızası, boş vaporizatör, damar yolunun sızması), hastanın olağandışı yüksek anestezik gereksinimi (kronik alkol ve madde kullanımı, uzun süreli opioid kullanımı, genetik farklılıklar) ve klinik gerekçelerle bilinçli olarak sığ anestezi uygulanması. Bu üçüncü grup, riskin en yoğunlaştığı alandır: ağır travma, kardiyopulmoner baypas uygulanan kalp cerrahisi ve sezaryen gibi durumlarda hemodinamik kaygılarla anestezik dozu sınırlı tutulur.[1]
Nondepolarizan nöromüsküler bloker kullanımı, sorunun ağırlığını belirleyen etkendir. Bloker uygulanmayan bir hastada yetersiz anestezi, hareketle kendini belli eder ve düzeltilir; blokaj altındaki hasta ise uyanık olduğunu hiçbir biçimde bildiremez. Bu nedenle farkındalık olgularının büyük çoğunluğu kas gevşetici kullanılan uygulamalarda görülür ve hastaların tanımladığı en travmatik bileşen, hareket edememe ve yardım isteyememe duygusudur.
Yaşantının içeriği değişkendir: sesler ve konuşmaların duyulması en sık bildirilen deneyimdir; bunu dokunma hissi, tüpün varlığı, felç hissi ve daha seyrek olarak ağrı izler. Sonuçlar arasında uyku bozukluğu, kâbuslar, anksiyete, tıbbi ortamlardan kaçınma ve travma sonrası stres bozukluğu yer alır; bu nedenle olay, yalnızca anestezi kalitesi değil hasta güvenliği ve ruh sağlığı sorunudur.
Önleme, çok bileşenli bir yaklaşımı gerektirir. Cihaz ve ilaç kontrolü — vaporizatör düzeyi, sızdırmazlık, infüzyon hattının açıklığı — temel adımdır. Uçucu anestezik kullanılıyorsa soluk sonu derişimin sürekli ölçülmesi ve yeterli minimum alveolar konsantrasyon düzeyinin sürdürülmesi, en güvenilir izlem yöntemidir; alarm sınırlarının etkin biçimde ayarlanması önerilir. Toplam intravenöz anestezi uygulamalarında bu ölçüm olanaklı olmadığından, işlenmiş elektroensefalografi temelli anestezik derinlik izlemleri özellikle değerlidir. Bu izlemlerin farkındalığı azaltmadaki etkinliği tartışmalı olmakla birlikte, yüksek riskli hastalarda ve blokaj uygulanan olgularda yararlı kabul edilir. Ayrıca premedikasyonda benzodiazepin kullanımı anımsamayı azaltabilir.
Hemodinamik yanıtların — taşikardi, hipertansiyon, terleme, gözyaşı — derinlik göstergesi olarak kullanılması güvenilir değildir: beta bloker kullanan hastalarda bu yanıtlar baskılanır, buna karşılık ağrılı uyarana verilen normal yanıt yetersiz anestezi sanılabilir. Benzer biçimde, kas gevşetici kullanıldığında hareketin yokluğu derinlik kanıtı sayılamaz; bu, train-of-four izlemiyle blok derinliğinin ayrı olarak değerlendirilmesi gerektiğinin de gerekçesidir.[2]
Olay gerçekleştiğinde yaklaşım açıklıktır. Hastanın anlatısı ciddiye alınmalı, yaşadığı doğrulanmalı, ne olduğu açık biçimde anlatılmalı ve özür dilenmelidir; olayın inkârı ya da önemsizleştirilmesi ruhsal etkiyi ağırlaştırır. Yapılandırılmış bir görüşmeyle deneyimin ayrıntıları belgelenir, psikiyatrik destek önerilir ve olay kurum içi bildirim sistemine iletilir. Hastanın sonraki anestezi uygulamaları için kayda not düşülmesi önemlidir.
Klinik tuzakların başında, yoğun bakımda nöromüsküler blokaj uygulanan hastalarda sedasyonun yeterliliğinin varsayılması gelir; aynı sorun ameliyathane dışında da geçerlidir ve blokaj uygulanan her hastada yeterli sedasyon ile analjezinin sağlanmış olması mutlak koşuldur. Bir diğeri, uyanma döneminde hastanın erken sorgulanmaması nedeniyle olayların hiç saptanmamasıdır.
Eş anlamlılar
- Anestezi altında uyanıklık
- Awareness