Yükseklik hastalığı
Yükseklik hastalığı (İng. altitude sickness), yüksek irtifada oksijenin kısmi basıncının düşmesine bağlı olarak ortaya çıkan belirtiler bütünüdür.
Etimoloji
Türkçe tanımlayıcı bir terimdir; akut dağ hastalığı olarak da anılır.
Klinik bağlam
Yükseklikle birlikte hava basıncı düşer; oksijen oranı değişmese de kısmi basıncı azalır ve doku oksijenlenmesi bozulur.[1] Vücut, solunum sayısını artırarak ve günler içinde böbrek uyumuyla yanıt verir; bu uyum sağlanamadığında hastalık ortaya çıkar. Belirtiler genellikle yükseğe çıkıldıktan altı ile on iki saat sonra başlar; baş ağrısı temel bulgudur ve buna bulantı, iştahsızlık, uykusuzluk ve halsizlik eşlik eder.
Asıl tehlike, tablonun iki ağır biçime ilerlemesidir. Yüksek irtifa beyin ödeminde denge bozukluğu, konfüzyon ve bilinç değişikliği görülür; topuk parmak yürüyüşünün bozulması en erken ve en değerli bulgudur ve saha koşullarında kolayca sınanabilir. Akciğer ödeminde ise dinlenmede nefes darlığı, öksürük, egzersiz kapasitesinde belirgin düşüş ve morarma bulunur. Her iki tablo da hızla ölümcül seyredebilir.
Bu iki durumda tek kesin tedavi ivedi olarak alçalmaktır; oksijen, taşınabilir basınç odası ve ilaçlar destekleyicidir ancak inişin yerini tutmaz. Belirtileri olan kişi daha yükseğe çıkmamalı ve yalnız bırakılmamalıdır; bu iki kural, sahada en sık ihlal edilen ve ölümlere yol açan kurallardır. Belirtiler hafifse aynı yükseklikte kalıp uyumun sağlanması beklenebilir, ancak kötüleşme durumunda gecikilmemelidir.
Korunmanın temeli tırmanış hızının sınırlandırılmasıdır; günlük uyku yüksekliğinin sınırlı artırılması ve arada uyum günleri verilmesi önerilir. "Yükseğe tırman, alçakta uyu" ilkesi bu nedenle geçerlidir. Asetazolamid, böbrekten bikarbonat atılımını artırarak uyum sürecini hızlandırır ve korunmada kullanılır. Fiziksel uygunluk düzeyinin uyum yeteneğini belirlemediği bilinmelidir; sporcular da aynı riski taşır ve genellikle daha hızlı tırmandıklarından daha çok etkilenirler. Alkol ve yatıştırıcılardan kaçınılmalı, yeterli sıvı alınmalıdır.
Eş anlamlılar
- Akut dağ hastalığı
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Loscalzo J ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, 2022.