Zoonoz

Zoonoz (İng. zoonosis; Yun. zoon hayvan, nosos hastalık), hayvanlardan insana bulaşabilen enfeksiyon hastalıklarının ortak adıdır.

Etimoloji

Yunanca zoon (hayvan) ve nosos (hastalık) sözcüklerinden türetilmiştir.

İnsanda görülen bulaşıcı hastalıkların büyük bölümü hayvan kaynaklıdır; yeni ortaya çıkan hastalıklarda bu oran daha da yüksektir.^[1]

Bu bilgi, insan sağlığının hayvan sağlığı ve çevreden ayrılamayacağını gösterir; bu yaklaşım tek sağlık olarak adlandırılır.

Bulaş yolları çeşitlidir: doğrudan temas, ısırık, hayvansal ürünlerin tüketimi, solunum ve vektör aracılığı.

Vektör kaynaklı bulaşta kene, sivrisinek ve pire aracı görevi görür.

Türkiye açısından öne çıkan hastalıklar bruselloz, kuduz, Kırım-Kongo kanamalı ateşi, kist hidatik, şarbon, tularemi ve leptospirozdur.

Bruselloz, pastörize edilmemiş süt ürünleriyle bulaşır; dalgalı ateş, terleme ve eklem ağrısıyla seyreder.

Bu hastalıkta uzun süreli ve çoklu antibiyotik tedavisi gerekir; tek ilaçla tedavi yinelemeye yol açar.

Kuduzda tedavi yoktur; ancak temas sonrası korunma tümüyle etkilidir ve gecikmeden uygulanmalıdır.

Kist hidatik, köpek dışkısıyla bulaşan parazit hastalığıdır; karaciğer ve akciğerde kist oluşturur.

Kistin yırtılması anafilaksiye yol açabilir; bu nedenle girişimler dikkatle planlanır.

Toksoplazmoz, gebelikte özel önem taşır; en sık bulaş yolu az pişmiş ettir.

Kedi sahipliğinin tek başına suçlanması yaygın ancak yanlış bir yaklaşımdır.

Öykü alma, bu hastalıkların tanısında belirleyicidir; en sık yapılan hata bu sorgulamanın atlanmasıdır.

Hayvan teması, mesleki uğraş, çiğ süt tüketimi, kene ısırığı ve seyahat öyküsü sorulmalıdır.

Bu sorular sorulmadığında, tanı aylarca gecikebilir.

Meslek grubu önemlidir; veteriner hekimler, çiftçiler, kasaplar ve laboratuvar çalışanları risk altındadır.

Bağışıklığı baskılanmış kişilerde ve gebelerde hastalıklar daha ağır seyreder.

Bu gruplara özel korunma önerileri verilmelidir.

Korunmanın temeli hayvan aşılaması, hayvansal ürünlerin denetimi ve pastörizasyondur.

Kişisel düzeyde el temizliği, etin iyi pişirilmesi ve kene korunma önlemleri etkilidir.

Bu hastalıkların önemli bölümü bildirimi zorunludur; toplum düzeyinde önlem alınmasını sağlar.

Salgın potansiyeli taşıyan zoonozlar, küresel sağlık güvenliğinin merkezindedir.

↑ Bennett JE ve ark. (ed.), Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases, 9. baskı, 2020.