Kemoterapi

Kemoterapi (İng. chemotherapy), hızla çoğalan hücreleri hedef alan sitotoksik ilaçlarla yapılan kanser tedavisidir.

Etimoloji

Yunanca kimya anlamındaki chemeia ile tedavi anlamındaki therapeia sözcüklerinden oluşur.

Klinik bağlam

İlaçlar, hücre bölünmesinin farklı basamaklarını hedef alır. Alkilleyici ajanlar DNA'ya doğrudan bağlanır; antimetabolitler nükleik asit yapıtaşlarını taklit eder; platin bileşikleri DNA çapraz bağları oluşturur; topoizomeraz inhibitörleri DNA onarımını engeller; mikrotübül hedefli ajanlar — taksanlar ve vinka alkaloitleri — hücre iskeletini bozar. Bu çeşitlilik, farklı düzenekleri hedefleyen ilaçların birlikte kullanıldığı kombinasyon rejimlerinin temelini oluşturur; böylece etkinlik artar ve direnç gelişimi geciktirilir.

Kullanım amacına göre adlandırma yapılır: küratif tedavi, cerrahi öncesi uygulanan neoadjuvan tedavi, cerrahi sonrası kalan hücreleri hedefleyen adjuvan tedavi ve belirtilerin denetimi ile yaşam süresinin uzatılmasını amaçlayan palyatif tedavi. Bu ayrımın hastayla açıkça paylaşılması, tedavi hedeflerinin doğru anlaşılması açısından önemlidir.

Toksisitenin temel nedeni, ilaçların kanser hücrelerine özgü olmamasıdır; hızlı çoğalan normal dokular da etkilenir. Bu nedenle kemik iliği, sindirim kanalı mukozası, saç folikülleri ve üreme hücreleri en sık zarar gören yapılardır.

Kemik iliği baskılanması en önemli sınırlayıcıdır. Nötropeni, tipik olarak tedaviden sonraki belirli günlerde en düşük düzeye iner; bu dönemde ateş görülmesi nötropenik ateş olarak değerlendirilir ve geniş spektrumlu antibiyotiğin ilk saat içinde başlatılması gerekir. Bu, sonuçları en çok etkileyen tek girişimdir. Ateşin bulunmaması ise enfeksiyonu dışlamaz; kortikosteroid alan ve ileri derecede baskılanmış hastalarda tek bulgu hipotansiyon ya da genel durum bozukluğu olabilir.

Tümör lizis sendromu, hızlı çoğalan tümörlerde tedavi başlangıcında görülür; hiperkalemi, hiperfosfatemi, hiperürisemi ve hipokalsemi ile akut böbrek hasarına yol açar. Risk grubunda sıvı ve ürik asit düşürücü tedaviyle önlenir.

İlaçlara özgü toksisiteler bilinmelidir. Antrasiklinler kümülatif doza bağlı kardiyomiyopati yapar; ekokardiyografik izlem gerekir. Sisplatin böbrek toksisitesi, ototoksisite ve magnezyum kaybına; bleomisin akciğer fibrozisine; vinkristin periferik nöropatiye; siklofosfamid hemorajik sistite yol açar. Bu yan etkilerin öngörülmesi, koruyucu önlemlerin planlanmasını sağlar.

Kritik bir güvenlik konusu, vinkristinin yanlışlıkla omurilik içine verilmesidir; bu hata neredeyse her zaman ölümcüldür. Bu nedenle ilacın küçük hacimli enjektörle değil infüzyon torbasında hazırlanması ve etiketlemenin belirgin olması standart önlemlerdir. Benzer biçimde ekstravazasyon, doku nekrozuna yol açar; vezikan ilaçlar için merkezî yol tercih edilir ve kaçak durumunda ilaca özgü antidot uygulanır.

Bulantı ve kusma, ilaçların emetojenik potansiyeline göre önceden planlanmalıdır. Akut dönemde 5-HT3 blokerleri, gecikmiş dönemde nörokinin-1 antagonistleri ve kortikosteroidler kullanılır. Bu ayrımın gözetilmemesi, gecikmiş bulantının yetersiz tedavi edilmesine yol açar.

Diğer destek tedavileri arasında ağız bakımı, beslenme desteği, tromboz profilaksisi, enfeksiyon profilaksisi ve büyüme faktörü uygulaması yer alır. Ayrıca doğurganlığın korunması, tedaviye başlamadan önce konuşulması gereken bir konudur; bu görüşmenin atlanması sık bir eksikliktir.

İlaç etkileşimleri ve organ işlevine göre doz ayarı önem taşır; birçok ilaç böbrek ya da karaciğerden atılır. Ayrıca bazı ilaçlarda genetik enzim eksiklikleri ağır toksisiteye yol açar — tiyopürin ve florourasil kullanımı öncesinde ilgili enzim taraması önerilir.

Sağlık çalışanları için mesleki maruziyet ayrı bir başlıktır; hazırlama ve uygulama sırasında kapalı sistemler ve koruyucu ekipman kullanılır.

Eş anlamlılar

• Sitotoksik tedavi

İlgili terimler

• Kanser
• Nötropenik ateş
• Tümör lizis sendromu
• Kanser evrelemesi
• Palyatif bakım