Hastalık

Hastalık (İng. disease; Lat. morbus), vücudun yapı ya da işlevindeki, belirti ve bulgularla kendini gösteren anormal durumdur.

Etimoloji

Türkçe hasta sözcüğünden türetilmiştir; Latince karşılığı morbustur.

Klinik bağlam

Kavram, üç ayrı boyutla birlikte değerlendirilir. Nesnel olarak tanımlanabilen yapısal ya da işlevsel bozukluk hastalığı; kişinin öznel olarak yaşadığı rahatsızlık hissi hastalanma deneyimini; toplumun bu duruma yüklediği anlam ve rol ise toplumsal boyutu oluşturur. Aynı bulgu, farklı kişilerde farklı deneyime yol açar; bu ayrımın gözetilmesi, hasta merkezli yaklaşımın temelidir.

Sınıflandırma birçok ölçüte göre yapılır. Süreye göre akut, subakut ve kronik; nedene göre bulaşıcı, genetik, dejeneratif, otoimmün, neoplastik, metabolik, toksik ve travmatik; kaynağına göre birincil ve ikincil biçimler ayrılır. Sağlık uygulamaları sırasında ortaya çıkan durumlar iyatrojenik olarak adlandırılır.

Nedensellik çok etkenlidir. Çoğu hastalıkta genetik yatkınlık, çevresel etkenler, yaşam biçimi ve toplumsal belirleyiciler birlikte rol oynar. Gelir düzeyi, eğitim, barınma ve sağlık hizmetine erişim, birçok hastalığın sıklığını ve gidişini biyolojik etkenler kadar belirler.

Doğal seyir, hastalığın tedavi edilmediğinde izlediği yoldur ve tedavi kararlarının değerlendirilmesinde ölçüt oluşturur. Kendiliğinden düzelen hastalıklarda uygulanan tedavinin başarı sanılması, sık yapılan bir yorum hatasıdır.

Belirti, hastanın bildirdiği öznel yakınmadır; bulgu ise hekimin saptadığı nesnel veridir. Sendrom, birlikte görülen belirti ve bulgular topluluğunu tanımlar; nedeni bilinmese de tanımlanabilir. Belirti vermeden ilerleyen hastalıklar — hipertansiyon, diyabet, kronik böbrek hastalığı, erken evre kanserler — tarama programlarının gerekçesini oluşturur.

Alanın önemli bir tuzağı, aşırı tanı ve aşırı tıbbileştirmedir. Yaşamın olağan değişkenliklerinin ya da hiçbir zaman zarar vermeyecek bulguların hastalık olarak tanımlanması, gereksiz tedavi ve kaygıya yol açar. Buna karşılık gerçek hastalığın yakınmaların hafife alınmasıyla gözden kaçması da aynı ölçüde zararlıdır.

Bir diğer önemli kavram, eşlik eden hastalıkların birlikteliğidir. Birden çok kronik hastalığı olan kişide her hastalığın kendi kılavuzuna göre yönetilmesi, çoklu ilaç kullanımına ve etkileşimlere yol açar. Bu nedenle öncelik sıralaması ve hasta hedeflerinin belirlenmesi gerekir.

Sağlıkla hastalık arasındaki sınır kesin değildir; laboratuvar eşikleri istatistiksel dağılıma ve risk çalışmalarına göre belirlenir ve zamanla değişebilir. Bu nedenle bir değerin sınır dışında olması tek başına hastalık anlamına gelmez.

Hastalık yükü, ölüm ve sakatlıkla geçirilen yılların birlikte ölçülmesiyle değerlendirilir; sağlık politikalarının önceliklendirilmesinde kullanılır.

Uluslararası hastalık sınıflandırması, tanıların ortak bir dille kodlanmasını sağlayarak istatistik, araştırma ve geri ödeme süreçlerinin temelini oluşturur.

Eş anlamlılar

• Marazi durum
• Rahatsızlık

İlgili terimler

• Belirti
• Sendrom
• Tanı
• Prognoz
• Epidemiyoloji