Kuduz
Kuduz (İng. rabies; Lat. rabies çılgınlık), Lyssavirus cinsi virüslerin yol açtığı, belirti verdikten sonra neredeyse her zaman ölümle sonuçlanan viral beyin iltihabıdır.
Etimoloji
Latince rabies (çılgınlık) sözcüğünden gelir; Türkçe "kuduz" sözcüğü de hastalığın davranışsal belirtilerini yansıtır.
Klinik bağlam
Virüs, enfekte hayvanın tükürüğüyle ısırık ya da açık yara yoluyla bulaşır; köpek, tilki, kurt, çakal ve yarasa başlıca kaynaklardır.[1]
Giriş yerinde çoğalan virüs, çevresel sinirler boyunca merkezi sinir sistemine ilerler.
Bu sinir içi yolculuk, hastalığın en kritik özelliğidir: virüs kan dolaşımına belirgin biçimde geçmez ve bağışıklık sistemi tarafından fark edilmez.
Bu nedenle kuluçka dönemi uzundur ve genellikle haftalar ya da aylar sürer; bu süre, korunmaya olanak tanıyan tek fırsattır.
Kuluçka süresi, ısırığın yerine bağlıdır; beyne yakın bölgelerdeki yaralanmalarda süre kısalır.
Belirtiler başladıktan sonra hastalık ilerleyicidir ve tedavisi yoktur; bu nedenle tüm çabalar temas sonrası korunmaya yönelir.
Erken belirtiler özgül değildir: ateş, halsizlik, baş ağrısı. Isırık bölgesinde karıncalanma ya da kaşıntı, tanısal değeri yüksek bir bulgudur.
Ardından iki klinik biçim ortaya çıkar. Öfkeli biçimde huzursuzluk, aşırı tükürük salgısı, kas spazmları ve su içmeye karşı belirgin korku görülür.
Felçli biçimde ise ilerleyici güçsüzlük öndedir; bu biçim Guillain-Barré sendromu ile karıştırılabilir ve tanı gecikir.
Bu ayrım, hastalığın seyrek olduğu bölgelerde önemli bir tuzaktır.
Temas sonrası korunma üç bileşenlidir ve gecikmeden uygulanmalıdır.
Birincisi, yaranın en az on beş dakika bol su ve sabunla yıkanmasıdır; bu basit işlem virüs yükünü belirgin biçimde azaltır.
İkincisi aşı uygulaması, üçüncüsü ise daha önce aşılanmamış kişilerde immünglobulin verilmesidir.
İmmünglobulinin yara çevresine sızdırılması esastır; sistemik verilmesi tek başına yeterli değildir. Bu uygulama ayrıntısı yaşamsaldır.
Aşılanmış kişilerde immünglobulin gerekmez; yalnızca hatırlatma dozları uygulanır.
Yaranın hemen dikilmesinden kaçınılır; gerekliyse immünglobulin uygulandıktan sonra gevşek dikiş konur.
Temas sonrası korunmanın zaman sınırı yoktur; belirtiler başlamadığı sürece geç başvuruda da uygulanır.
Bu ilke önemlidir; aylar önceki temas nedeniyle başvuran kişi geri çevrilmemelidir.
Yarasa teması özel önem taşır; ısırık izi görülmeyebilir ve fark edilmeyen temaslar bildirilmiştir.
Kuşkulu hayvan gözlem altına alınır; olanaklıysa on gün izlenir.
Korunmada evcil hayvanların aşılanması ve başıboş hayvan denetimi belirleyicidir.
Eş anlamlılar
- Rabies
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Bennett JE ve ark. (ed.), Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases, 9. baskı, 2020.