Epilepsi
Epilepsi (İng. epilepsy; Yun. epilambanein "yakalamak, ele geçirmek"), beyinde yineleyen ve kışkırtılmamış nöbetlere yol açan kronik nörolojik hastalıktır. Tanı, tek bir nöbetle değil, yinelemeye yatkınlığın ortaya konmasıyla konur.
Etimoloji
Terim, Yunanca epilambanein (yakalamak, üzerine çökmek) fiilinden türer; nöbetin kişiyi aniden ele geçirmesi izlenimini yansıtır. Türkçede halk arasında "sara" adı kullanılır.
Klinik bağlam
Nöbetin temelinde, nöron topluluklarının aşırı ve eş zamanlı deşarjı yatar; bu, uyarıcı ve baskılayıcı iletim arasındaki dengenin uyarı lehine bozulmasıyla ortaya çıkar. GABA-A reseptörü aracılı inhibisyonun zayıflaması ya da NMDA reseptörü aracılı uyarımın artması bu dengeyi kaydırır. Klinik görünüm, deşarjın başladığı bölge ve yayılım örüntüsüyle belirlenir — bu nedenle nöbet semiyolojisi, odağın yerini gösteren değerli bir bilgidir.[1]
Güncel sınıflandırma, nöbetleri başlangıcına göre ayırır: odaksal, yaygın ve başlangıcı bilinmeyen. Odaksal nöbetlerde farkındalık korunabilir ya da bozulabilir; iki tarafa yayılarak tonik-klonik nöbete dönüşebilir. Yaygın nöbetler arasında tonik-klonik, absans, miyoklonik ve atonik tipler bulunur. Tanı, yalnızca nöbet tipiyle değil, epilepsi tipi ve — mümkünse — sendrom düzeyinde konur; bu ayrım tedavi seçimini ve prognozu doğrudan etkiler.
Epilepsi tanısı için genellikle kışkırtılmamış iki nöbet gerekir; ancak tek bir nöbetin ardından yineleme riskinin belirgin biçimde yüksek olduğu durumlarda — görüntülemede yapısal lezyon, elektroensefalografide epileptiform etkinlik — tanı tek nöbetle de konabilir. Bu ayrım önemlidir, çünkü kışkırtılmış nöbetler epilepsi sayılmaz: hipoglisemi, hiponatremi, alkol yoksunluğu, ilaç toksisitesi, ateş, hipoksi ve akut beyin hasarına bağlı nöbetler, nedene yönelik tedavi gerektirir ve uzun süreli antiepileptik kullanımını gerektirmez.
Değerlendirmede öykü belirleyicidir; tanık anlatımı, olayın başlangıcı, süresi, sonrasındaki dönem ve tetikleyiciler sorgulanır. Ayırıcı tanıda senkop ilk sırada yer alır ve sıklıkla karışır — senkopta da kısa süreli sarsılmalar görülebilir; tetikleyici, öncül belirtiler ve toparlanma hızı ayrımı sağlar. Psikojenik nonepileptik nöbetler, uzun süreli video-EEG izlemiyle ayırt edilir. Elektroensefalografi ve manyetik rezonans görüntüleme standart incelemelerdir; normal EEG epilepsiyi dışlamaz.
Tedavinin temeli antiepileptik ilaçlardır; seçim, nöbet tipine, yaşa, cinsiyete, eşlik eden hastalıklara ve ilaç etkileşimlerine göre yapılır. Hastaların çoğunda ilk ya da ikinci ilaçla nöbet denetimi sağlanır; iki uygun ilacın yeterli dozda başarısız olması dirençli epilepsi olarak tanımlanır ve bu hastaların epilepsi cerrahisi, nörostimülasyon ya da diyet tedavileri açısından uzmanlaşmış merkeze yönlendirilmesi gerekir. Doğurganlık çağındaki kadınlarda ilaç seçimi özel dikkat gerektirir; valproatın teratojen ve nörogelişimsel riskleri nedeniyle bu grupta kullanımı kısıtlanmıştır.[2]
Yaşam boyu yönetimin parçaları arasında uyku düzeni, alkolden kaçınma, tedaviye uyum, araç kullanımına ilişkin yasal düzenlemeler ve güvenlik önlemleri yer alır. Epilepside açıklanamayan ani ölüm, denetlenemeyen tonik-klonik nöbetlerle ilişkilidir ve hastalarla konuşulması önerilen bir konudur.
Yoğun bakım açısından en önemli tablo status epileptikustur; nöbetin uzaması ya da bilinç açılmadan yinelemesi acil tedavi gerektirir. Benzodiazepinler ilk basamaktır ve erken uygulanmaları belirleyicidir; gecikme, reseptör değişiklikleri nedeniyle etkinliği azaltır. Bilinci açılmayan hastalarda motor bulgu vermeyen nonkonvülzif status epileptikus akla getirilmeli ve EEG ile araştırılmalıdır.
Klinik tuzakların başında, tek bir nöbetin otomatik olarak epilepsi sayılıp ömür boyu ilaç başlanması gelir. Bir diğeri, nöbet sonrası dönemdeki bilinç bulanıklığının uzaması durumunda sürmekte olan nöbet etkinliğinin düşünülmemesidir.
Eş anlamlılar
- Sara hastalığı
- Nöbet hastalığı