Arteriyel gaz embolisi

Arteriyel gaz embolisi (İng. arterial gas embolism), gaz kabarcıklarının arteriyel dolaşıma girerek uç organ damarlarını tıkamasıdır. Beyin ve kalp tutulumu nedeniyle dakikalar içinde yaşamı tehdit edebilir.

Etimoloji

Yunanca embolos (tıkaç) sözcüğünden türetilmiştir; damar lümenini tıkayan yabancı öge anlamındadır.

Klinik bağlam

Venöz gaz embolisinden ayrılması gerekir: venöz sistemde biriken gaz sağ kalpte tutulur ve akciğerlerde süzülür; arteriyel embolide ise gaz doğrudan sistemik dolaşımdadır ve beyin, kalp gibi uç organları tıkar. Venöz gazın arteriyel tarafa geçmesi iki yolla olur: kalpte sağ-sol geçişe izin veren bir açıklık — patent foramen ovale — bulunması ya da akciğer süzme kapasitesinin aşılması. Bu nedenle büyük hacimli venöz gaz girişi, sağlam kalpli kişide bile arteriyel emboliye yol açabilir.^[1]

İyatrojenik nedenler günümüzde en sık grubu oluşturur: santral venöz kateter takılması ve özellikle çıkarılması, kateter hattının açık kalması, hemodiyaliz devreleri, kalp ve damar cerrahisi, kardiyopulmoner baypas, laparoskopik girişimlerde gaz insüflasyonu, oturur pozisyonda yapılan nöroşirürjik girişimler, endoskopik işlemler, akciğer biyopsisi ve pozitif basınçlı ventilasyona bağlı barotravma. Dalış tıbbında ise hızlı çıkışa bağlı pulmoner barotravma sonucu gelişen tablo klasik nedendir; nefes tutarak yükselme, akciğer alveollerinin yırtılmasına ve gazın pulmoner venler yoluyla arteriyel dolaşıma geçmesine yol açar.

Klinik tablo tutulan damar yatağına göre değişir. Serebral tutulumda ani bilinç kaybı, nöbet, fokal nörolojik kayıp ve görme bozukluğu görülür; tablo inmeyi taklit eder ancak başlangıcı bir işlem ya da dalışla zamansal ilişki gösterir. Koroner tutulumda göğüs ağrısı, elektrokardiyografide iskemik değişiklikler, aritmi ve kardiyojenik şok gelişir. Kateter işlemi sırasında ani başlayan nefes darlığı, göğüs ağrısı, hipotansiyon ve bilinç değişikliği, aksi gösterilene dek gaz embolisi olarak değerlendirilmelidir.

Tanı büyük ölçüde kliniktir ve tedavinin gecikmemesi için görüntüleme beklenmez. Bilgisayarlı tomografide damar içinde gaz görülmesi tanı koydurucudur ancak duyarlılığı sınırlıdır ve kabarcıklar hızla dağılabilir. Ameliyat sırasında soluk sonu karbondioksitte ani düşüş, ekokardiyografide sağ boşluklarda kabarcık görülmesi ve prekordiyal Doppler değişiklikleri erken uyarı sağlar. Ayırıcı tanıda pulmoner emboli, akut koroner sendrom, anafilaksi, tansiyon pnömotoraks ve nöbet yer alır.

Acil yönetimde birkaç adım eşzamanlı yürütülür. Gaz girişinin kaynağı hemen kapatılır — kateter klemplenir, insüflasyon durdurulur, cerrahi alan sıvıyla örtülür. Hastaya yüksek derişimde oksijen verilir; bu, kabarcıktaki azotun dokuya geçmesini hızlandırarak hacmini küçültür. Dolaşım desteklenir, gerekirse kardiyopulmoner resüsitasyon uygulanır. Nöbet ve aritmi tedavi edilir. Nitröz oksit kullanılıyorsa hemen kesilmelidir; bu gaz kabarcıkların içine hızla dağılarak hacmini büyütür ve tabloyu ağırlaştırır.

Kesin tedavi hiperbarik oksijen tedavisidir: yüksek basınç kabarcıkların hacmini küçültür, yüksek oksijen derişimi azotun temizlenmesini hızlandırır ve iskemik dokuya oksijen sunumunu artırır. Tedavinin erken uygulanması sonucu belirgin biçimde iyileştirir; ancak gecikmeli olgularda da yarar bildirildiğinden hasta dengelendikten sonra sevk düşünülmelidir. Sol yan yatar pozisyonun venöz emboli için önerilen bir manevra olduğu, arteriyel embolide ise hastanın düz yatırılmasının uygun olduğu belirtilmektedir; baş aşağı pozisyondan serebral ödemi artırabileceği için kaçınılır.^[2]

Korunma tedaviden önce gelir. Santral kateter işlemlerinde hastanın uygun pozisyona alınması — takma sırasında baş aşağı, çıkarma sırasında düz ya da baş aşağı pozisyon —, hastanın işlem sırasında soluk tutması ya da ekspiryum sonunda işlemin yapılması, kateter uçlarının kapalı tutulması ve çıkarma sonrası bası uygulanıp kapalı pansuman yapılması temel önlemlerdir. Oturur pozisyonda yapılan nöroşirürjik girişimlerde ekokardiyografik izlem ve titiz cerrahi teknik gerekir. Dalışta yavaş çıkış ve nefes tutmama kuralı vurgulanır.

Eş anlamlılar

Hava embolisi
Gaz embolisi

İlgili terimler

Kaynaklar

↑ Marino PL, The ICU Book, 4. baskı, 2014.
↑ Moon RE (ed.), Hyperbaric Oxygen Therapy Indications, Undersea and Hyperbaric Medical Society, 2019.

[1] Marino PL, The ICU Book, 4. baskı, 2014.

[2] Moon RE (ed.), Hyperbaric Oxygen Therapy Indications, Undersea and Hyperbaric Medical Society, 2019.

[1]

[2]