Amfizem
Amfizem (İng. emphysema; Yun. emphysema "şişirme"), terminal bronşiyollerin distalindeki hava boşluklarının kalıcı biçimde genişlemesi ve alveol duvarlarının yıkımıdır. Kronik obstrüktif akciğer hastalığının iki temel bileşeninden biridir.
Etimoloji
Yunanca şişirme, üfleyerek doldurma anlamındaki emphysema sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Tanım patolojiktir: alveol duvarlarının belirgin fibrozis olmaksızın yıkılmasıyla gaz alışverişi yüzeyi azalır ve akciğerin elastik geri çekilme gücü kaybolur. Bu iki değişiklik iki ayrı soruna yol açar: difüzyon kapasitesinin düşmesi ve ekspiryum sırasında küçük havayollarının erken kapanması. İkincisi, havanın akciğerde hapsolmasına — hava hapsi ve dinamik hiperinflasyona — neden olur; göğüs kafesi genişler, diyafram düzleşerek kasılma gücünü yitirir ve solunum işi artar.[1]
Başlıca neden sigara içimidir; biyokütle yakıtı dumanı, mesleki toz ve kimyasal maruziyet ile hava kirliliği diğer etkenlerdir. Mekanizmada proteaz-antiproteaz dengesinin bozulması merkezidir: enflamatuvar hücrelerden salınan elastaz benzeri enzimler akciğer bağ dokusunu yıkarken, koruyucu antiproteazlar yetersiz kalır. Bu dengenin genetik olarak bozulduğu alfa-1 antitripsin eksikliği, erken yaşta ve alt loblarda baskın amfizeme yol açar; sigara içmeyen ya da az içen, genç yaşta hastalık gelişen ve ailede benzer öyküsü olan hastalarda araştırılmalıdır — sık gözden kaçan ancak tedavi seçeneği bulunan bir tanıdır.
Yerleşim örüntüsü nedene göre değişir. Sentrilobüler biçim sigarayla ilişkilidir ve üst loblarda baskındır; panlobüler biçim alfa-1 antitripsin eksikliğinde görülür ve alt lobları tutar; paraseptal biçim akciğer çevresinde yerleşir ve büllerle, kendiliğinden pnömotoraksla ilişkilidir.
Klinik tabloda ilerleyici efor dispnesi öndedir; öksürük ve balgam kronik bronşit bileşeninin baskın olduğu hastalarda daha belirgindir. Muayenede göğüs ön-arka çapının artması, solunum seslerinin azalması, ekspiryumun uzaması ve büzük dudak solunumu görülür. İleri olgularda kilo kaybı, kas kütlesinde azalma ve sağ kalp yetersizliği bulguları eklenir. Kas kaybı ve malnütrisyon, prognozu bağımsız biçimde kötüleştirir.
Tanıda spirometri zorunludur: bronkodilatatör sonrası süren hava akımı kısıtlanması, obstrüktif hastalığı doğrular. Akciğer hacimlerinin ölçümünde artmış rezidüel hacim ve total akciğer kapasitesi, hava hapsini gösterir; difüzyon kapasitesindeki düşüş amfizemin en özgül işlevsel bulgusudur ve astımdan ayırmada yardımcıdır. Bilgisayarlı tomografi, amfizemin yaygınlığını, dağılımını ve büllerin varlığını gösterir; cerrahi ya da girişimsel tedavi planlamasında zorunludur.
Yönetimin temel taşı sigaranın bırakılmasıdır; hastalığın ilerleme hızını yavaşlatan tek girişimdir. İnhaler tedavide uzun etkili bronkodilatatörler kullanılır; alevlenme öyküsü ve eozinofil düzeyine göre inhaler kortikosteroid eklenir. Pulmoner rehabilitasyon, nefes darlığını ve yaşam kalitesini iyileştirmede en etkili girişimlerdendir. Aşılama, ilerlemiş olgularda uzun süreli oksijen tedavisi — hipoksemi ölçütleri karşılandığında sağkalımı iyileştiren tek destekleyici tedavi — ve seçilmiş hastalarda noninvazif ventilasyon uygulanır.[2]
Girişimsel seçenekler arasında bülektomi, akciğer hacmi azaltıcı cerrahi ve bronkoskopik olarak yerleştirilen tek yönlü kapakçıklar bulunur; hasta seçimi, amfizemin dağılımına ve kollateral ventilasyonun varlığına göre yapılır. Uygun hastada işlevsel kazanç belirgindir. Son seçenek akciğer naklidir. Alfa-1 antitripsin eksikliğinde replasman tedavisi uygulanabilir.
Alevlenmelerde ve mekanik ventilasyon gerektiren durumlarda özel dikkat gerekir: hava hapsine bağlı otomatik PEEP birikimi, venöz dönüşü azaltarak hipotansiyona ve barotravmaya yol açar. Bu nedenle uzun ekspiryum süresine izin veren ayarlar, düşük solunum sayısı ve izin verilen hiperkapni benimsenir. Ani kötüleşen hastada pnömotoraks düşünülmelidir. Oksijen tedavisinde hedef satürasyon aralığı, karbondioksit birikimini önlemek için daha düşük tutulur.
Terim ayrıca akciğer dışında da kullanılır: cilt altı amfizem, dokular arasına hava kaçmasını anlatır ve pnömotoraks, travma, cerrahi ya da havayolu yaralanmasının göstergesi olabilir.
Eş anlamlılar
- Akciğer amfizemi