Adenozin trifosfat
Adenozin trifosfat (İng. adenosine triphosphate), hücrenin kullanılabilir enerjiyi depoladığı ve aktardığı moleküldür.
Etimoloji
Adenozin nükleoziti ile üç fosfat grubunu belirten trifosfat teriminin birleşimidir; İngilizce kısaltmasıyla ATP olarak anılır.
Klinik bağlam
Enerji, fosfat grupları arasındaki bağlarda saklıdır; bir fosfatın kopmasıyla açığa çıkan enerji hücresel işlerde kullanılır ve molekül adenozin difosfata dönüşür.[1] Üretimin büyük bölümü mitokondride, oksijen varlığında gerçekleşir; bu yolla bir molekül glukozdan çok sayıda birim elde edilir. Oksijen yokluğunda ise yalnızca birkaç birim üretilir ve laktat birikir. Bu verim farkı, iskeminin neden bu kadar hızlı hasar yarattığını ve laktat yüksekliğinin neden doku oksijenlenmesindeki bozukluğu yansıttığını açıklar.
Molekülün en çok enerji harcayan kullanım alanı, hücre zarındaki iyon pompalarıdır. Sodyum-potasyum pompası, hücre içi ve dışı iyon dengesini sürdürür; enerji tükendiğinde bu pompa durur, sodyum ve su hücre içine girer ve hücre şişer. Bu düzenek, iskemik hücre hasarının ilk basamağını oluşturur ve geri dönüşsüz hasara giden yolu başlatır. Aynı bağımlılık, kalp kasının gevşemesi için de geçerlidir; ölüm sonrası enerji tükendiğinde kaslar gevşeyemez ve ölü katılığı gelişir.
Enerji üretimindeki bozukluklar, klinik tablolarla doğrudan ilişkilidir. Tiyamin eksikliğinde piruvatın döngüye girişi tıkanır; enerji üretimi düşer ve laktik asidoz gelişir. Siyanür ve karbon monoksit, mitokondride solunum zincirini engelleyerek oksijen bulunmasına karşın kullanılmasını olanaksızlaştırır; bu nedenle karışık venöz oksijen doygunluğu yüksek bulunur ve bu paradoksal bulgu tanısaldır. Metformin, laktik asidoz riskini bu yolakları etkileyerek artırır. Kalıtsal mitokondriyal hastalıklar ise en çok enerji gerektiren dokuları, yani sinir sistemini ve kası etkiler.
Molekülün klinik kullanımı da bulunur. Adenozin, damar içine hızla verildiğinde kalpteki iletim düğümünü geçici olarak bloke eder; bu etki, dar QRS'li taşikardilerin sonlandırılmasında ve tanısal amaçla kullanılır. Yarılanma ömrü saniyelerle ölçüldüğünden hızlı enjeksiyon ve ardından bol sıvı gerekir. Hasta geçici göğüste baskı, kızarma ve kısa süreli duraklama yaşayabilir; bu etkilerin önceden anlatılması gerekir. Ayrıca kanamada trombosit etkinleşmesinde rol oynayan adenozin difosfat, antiagregan ilaçların hedefidir; klopidogrel ve benzeri ilaçlar bu yolağı engeller.
Eş anlamlılar
- ATP
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2021.