Laktat
Laktat (İng. lactate; Lat. lac "süt"), glikoz yıkımının son ürünlerinden biri olan ve piruvattan laktat dehidrogenaz enzimiyle oluşan organik anyondur. Serum düzeyi, doku perfüzyonu ve hücresel metabolizmanın değerlendirilmesinde yaygın kullanılan bir belirteçtir.
Etimoloji
Ad, maddenin ilk kez ekşimiş sütten elde edilmesi nedeniyle Latince lac (süt) sözcüğünden türetilen "laktik asit"ten gelir. Fizyolojik pH'da molekül neredeyse tümüyle iyonize halde bulunduğundan, güncel yazında "laktik asit" yerine "laktat" adlandırması yeğlenir.
Klinik bağlam
Glikoliz sonucu oluşan piruvat, oksijen yeterliyse mitokondride tam yıkıma girer; oksijen sunumu yetersiz kaldığında ya da mitokondriyal işlev bozulduğunda ise laktata dönüştürülür. Bu dönüşüm, glikolizin sürmesi için gereken NAD+'ın yenilenmesini sağlar ve hücre için bir kaçış yoludur. Üretilen laktat kana geçer; başlıca karaciğer, ayrıca böbrek ve kalp tarafından alınarak yeniden glukoza çevrilir ya da enerji kaynağı olarak kullanılır. Dolayısıyla serum düzeyi, üretim ile temizlenme arasındaki dengeyi yansıtır — yükselme her zaman aşırı üretimi göstermez, temizlenmenin bozulması da aynı sonucu doğurur.[1]
Yükseklik geleneksel olarak iki tipe ayrılır. Tip A, doku oksijenlenmesinin yetersiz olduğu durumları kapsar: her türlü şok, ağır anemi, hipoksemi, karbonmonoksit zehirlenmesi ve bölgesel iskemi — özellikle mezenter iskemisi ve kompartman sendromu — bu gruptadır. Tip B'de ise belirgin doku hipoksisi yoktur; nedenler arasında karaciğer yetmezliği, malignite, tiamin eksikliği, mitokondriyal hastalıklar ve ilaçlar bulunur. İlaçlar arasında metformin, propofol, linezolid, nükleozid analogları ve yüksek dozda salisilat sayılır. Klinikte sıkça karşılaşılan bir başka neden, beta-2 agonistlerin (özellikle inhale ya da damar yoluyla verilen salbutamolun) glikolizi hızlandırarak yol açtığı yükselmedir; ağır astım atağında görülen laktat artışı sıklıkla bu mekanizmaya bağlıdır ve doku hipoksisi anlamına gelmez.
Sepsiste laktat yüksekliğinin yorumu özellikle inceliklidir. Uzun süre yalnızca doku hipoksisinin göstergesi sayılmışsa da, günümüzde artmış aerobik glikoliz, adrenerjik uyarı, piruvat dehidrogenaz baskılanması ve karaciğer temizlenmesindeki azalmanın da katkıda bulunduğu bilinmektedir. Buna karşın klinik değerini korur: güncel kılavuzlar, yüksek laktatı doku perfüzyonunun yetersizliğini düşündüren bir uyarı olarak ele alır ve resüsitasyonun etkinliğini değerlendirmede laktat düzeyinin zaman içindeki eğilimini — "temizlenme hızını" — izlemeyi önerir. Tek bir ölçümden çok, ardışık ölçümlerdeki düşüş anlamlıdır ve düşmeyen laktat kötü gidişin güçlü göstergesidir. Septik şok tanımı da, vazopresör gereksinimi ile birlikte laktat yüksekliğinin sürmesini içerir.[2]
Ölçüm ve yorumda teknik ayrıntılar önemlidir. Turnike uzun süre bağlı tutulduğunda ya da hasta kolunu sıkarsa değer yapay olarak yükselir; örnek buzda taşınmaz ve zamanında çalışılmazsa eritrositlerin sürdürdüğü glikoliz nedeniyle düzey artar. Arteriyel ve venöz örnekler arasında küçük farklar bulunsa da, venöz laktat tarama amacıyla kullanılabilir. Anyon açığı hesabı laktik asidozu düşündürebilir, ancak normal anyon açığı yüksek laktatı dışlamaz.
Klinik tuzakların başında, laktat yüksekliğinin otomatik olarak sıvı yüklemesi endikasyonu sayılması gelir; nedeni belirlenmeden verilen sıvı, kardiyojenik ya da obstrüktif tabloda zarar verir. Bir diğeri, normal kan basıncı olan hastada yüksek laktatın önemsenmemesidir — "gizli şok" olarak adlandırılan bu durum, perfüzyonun sayısal olarak normal görünen basınç altında bile yetersiz olabileceğini gösterir. Ayrıca metformin kullanan ve böbrek işlevi bozulan hastalarda ağır laktik asidoz gelişebileceği, tiamin eksikliğinin dirençli laktat yüksekliğinin gözden kaçan ve kolayca düzeltilebilir bir nedeni olduğu akılda tutulmalıdır.
Eş anlamlılar
- Laktik asit
- Süt asidi