Alel
Alel (İng. allele; Yun. allelon birbirinin), bir genin aynı konumdaki farklı biçimlerinden her biridir.
Etimoloji
Yunanca allelon (birbirinin) sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
İnsanda her gen için biri anneden biri babadan gelen iki kopya bulunur; bu kopyalar aynı ise kişi o gen açısından homozigot, farklı ise heterozigottur.[1] Hastalıkların kalıtım biçimi bu ilişkiye dayanır. Baskın kalıtımda tek bir değişmiş kopya hastalık için yeterlidir ve etkilenen kişinin çocuklarının yarısı risk taşır. Çekinik kalıtımda ise her iki kopyanın da etkilenmesi gerekir; taşıyıcı ebeveynlerden doğan çocukların dörtte biri hastalanır. X'e bağlı çekinik geçişte erkeklerde tek kopya bulunduğundan hastalık erkeklerde ortaya çıkar, kadınlar genellikle taşıyıcıdır.
Kavramın klinik değeri, akraba evliliğinin sonuçlarının açıklanmasında belirgindir. Akraba çiftlerde aynı çekinik değişikliği taşıma olasılığı yüksektir; bu nedenle ülkemizde talasemi, kistik fibroz benzeri hastalıklar, kalıtsal metabolik hastalıklar ve ağır bağışıklık yetersizlikleri daha sıktır. Bu bilgi, evlilik öncesi danışmanlık ve taşıyıcı taraması programlarının gerekçesini oluşturur. Bir hastada tanı konduğunda kardeşlerin taranması, aynı ilkeye dayanır.
Bir kopyanın etkilenmesinin her zaman sessiz kalmadığı bilinmelidir. Orak hücreli anemide taşıyıcılar genellikle sağlıklıdır ancak ağır hipoksi koşullarında belirti verebilir; bu taşıyıcılık aynı zamanda sıtmaya karşı koruma sağlar ve bu, çekinik hastalıkların belirli bölgelerde niçin sık kaldığını açıklar. Talasemi taşıyıcılarında hafif kansızlık ve küçük alyuvarlar bulunur; bu tablonun demir eksikliği sanılarak gereksiz demir tedavisi verilmesi sık bir hatadır. Benzer biçimde ailesel hiperkolesterolemide tek kopya bile belirgin hastalık oluşturur.
Kavram, kalıtsal hastalıkların ötesinde ilaç yanıtlarının açıklanmasında da kullanılır. Karaciğerde ilaç yıkımını sağlayan enzimlerin farklı biçimleri, kişinin bir ilacı hızlı ya da yavaş metabolize etmesini belirler; bu, aynı dozun kimi hastada etkisiz kalmasını kimi hastada toksisite yapmasını açıklar. Klopidogrelin etkinleşmesi, varfarin doz gereksinimi ve bazı kemoterapi ilaçlarının toksisitesi bu yolla öngörülebilir. Ayrıca insan lökosit antijeni biçimleri, doku uyuşmasının yanı sıra bazı ilaçlara karşı ağır aşırı duyarlılık tepkimelerinin öngörülmesinde de kullanılır.
Eş anlamlılar
- Gen biçimi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Kumar V ve ark., Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease, 10. baskı, 2020.