Ambideksterilite
Ambideksterilite (İng. ambidexterity; Lat. ambo her iki, dexter sağ), her iki eli eşit ustalıkla kullanabilme özelliğidir.
Etimoloji
Latince ambo (her ikisi) ve dexter (sağ, becerikli) sözcüklerinden türetilmiştir; sözcük anlamıyla "iki sağ elli" demektir.
Klinik bağlam
El tercihi, beyin yarımkürelerinin işlevsel uzmanlaşmasının en görünür dışavurumudur.[1] Toplumun büyük çoğunluğu sağ elini kullanır ve bu kişilerde dil merkezleri hemen her zaman sol yarımküredir. Sol elini kullananlarda ise durum daha değişkendir; çoğunda dil yine solda yerleşiktir, bir bölümünde ise sağda ya da iki yarımküreye dağılmış biçimdedir. Gerçek anlamda her iki eli eşit ustalıkla kullanabilme ise enderdir; çoğu kişide bir el, ince beceri gerektiren işlerde önde gelir.
Bu özelliğin klinik önemi, beyin cerrahisi öncesi değerlendirmede ortaya çıkar. Epilepsi cerrahisi ya da tümör ameliyatı planlanan hastada, dil ve bellek işlevlerinin hangi yarımkürede bulunduğunun bilinmesi zorunludur; aksi halde ameliyat kalıcı konuşma kaybına yol açabilir. Bu amaçla işlevsel manyetik rezonans görüntüleme ve seçilmiş olgularda Wada testi kullanılır. El tercihi bu değerlendirmede yol gösterici bir ipucu olmakla birlikte tek başına yeterli değildir; özellikle sol elini kullanan ve iki elini de kullanabilen kişilerde doğrudan sınama gerekir.
Ayırıcı tanıda önemli bir nokta, kazanılmış el değişikliğidir. Doğuştan gelen özellikten farklı olarak, daha önce belirgin bir el tercihi olan kişinin diğer eline yönelmesi patolojik olabilir. Çocuklarda on sekiz ay öncesinde belirgin el tercihinin ortaya çıkması, kullanılmayan taraftaki güçsüzlüğü düşündürür ve hemiplejik serebral palsi yönünden değerlendirilmelidir; bu, erken tanı için önemli bir uyarı bulgusudur. Erişkinde ise ilerleyici el değiştirme, inme, tümör ya da periferik sinir sorunlarını akla getirmelidir.
Kavram çevresinde gelişen inanışların bir bölümü desteklenmemiştir. Her iki elin kullanılabilmesinin daha yüksek zihinsel yetenekle ilişkili olduğu görüşü kanıtlanmamıştır; bazı çalışmalarda bu grupta öğrenme güçlükleri ve dikkat sorunlarının biraz daha sık bildirildiği belirtilmekle birlikte veriler tutarlı değildir. Çocuğun doğal el tercihinin zorla değiştirilmesi, yazma güçlüğüne ve kaygıya yol açabildiğinden önerilmez. Ameliyat sonrası ve inme rehabilitasyonunda ise diğer elin kullanılmasının öğretilmesi, bağımsızlığın geri kazanılmasında yararlıdır.
Eş anlamlılar
- İki elini kullanabilme
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 11. baskı, 2019.