Serebral dominans
Serebral dominans (İng. cerebral dominance), belirli bilişsel işlevlerin beynin bir yarımküresinde baskın olarak yerleşmesidir.
Etimoloji
Latince cerebrum (beyin) ve dominans (egemen) sözcüklerinden türetilmiştir.
Klinik bağlam
En belirgin uzmanlaşma dil işlevlerindedir; sağ elini kullanan kişilerin hemen tümünde dil merkezleri sol yarımküredir.[1] Sol elini kullananlarda ise durum daha değişkendir; çoğunda dil yine solda yerleşiktir, bir bölümünde sağda ya da iki yarımküreye dağılmış biçimdedir. Bu değişkenlik, el tercihinin tek başına yeterli bir gösterge olmadığını ortaya koyar. Baskın olmayan yarımküre ise görsel-uzamsal işlevler, dikkatin yönlendirilmesi ve duygusal ton konusunda uzmanlaşmıştır.
Klinik tabloların ayrımı bu uzmanlaşmaya dayanır. Baskın yarımküre lezyonlarında afazi, agrafi, aleksi ve apraksi görülür; baskın olmayan yarımküre lezyonlarında ise ihmal sendromu, kendi felcinin farkında olmama ve giyinme güçlüğü öne çıkar. Bu ikinci grup, motor bulgusu hafif olduğunda kolayca gözden kaçar; oysa günlük yaşam bağımsızlığını ve rehabilitasyona uyumu belirgin biçimde etkiler. Bu nedenle çizgi ortalama ve saat çizimi gibi basit yatak başı testleri ihmal edilmemelidir.
Kavramın en somut klinik karşılığı beyin cerrahisi öncesi değerlendirmedir. Epilepsi cerrahisi ya da tümör ameliyatı planlanan hastada, dil ve bellek işlevlerinin hangi yarımkürede bulunduğunun bilinmesi zorunludur; aksi halde ameliyat kalıcı konuşma kaybına yol açabilir. Bu amaçla işlevsel manyetik rezonans görüntüleme ve seçilmiş olgularda Wada testi kullanılır; bazı olgularda hasta uyanıkken yapılan cerrahi sırasında haritalama uygulanır.
Uzmanlaşmanın mutlak olmadığı bilinmelidir; iki yarımküre korpus kallozum aracılığıyla sürekli iletişim halindedir ve işlevlerin çoğu ortak yürütülür. Popüler kültürdeki mantıklı sol beyin ile yaratıcı sağ beyin ayrımı, bilimsel dayanaktan yoksundur ve aşırı basitleştirmedir. Çocuklarda beyin biçimlenebilirliği yüksek olduğundan, erken yaşta gelişen lezyonlarda dil işlevleri diğer yarımküreye taşınabilir; bu, erişkinde görülmeyen bir uyum yeteneğidir.
Eş anlamlılar
- Yarımküre baskınlığı
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 11. baskı, 2019.