Bazal ganglionlar

Bazal ganglionlar (İng. basal ganglia), beynin derininde yer alan ve hareketin başlatılması ile düzenlenmesinde görev alan çekirdek topluluğudur.

Etimoloji

Yunanca basis (taban) ve ganglion (düğüm) sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Yapıyı kaudat çekirdek, putamen, globus pallidus, subtalamik çekirdek ve substantia nigra oluşturur. Bu çekirdekler hareketi doğrudan başlatmaz; korteksten gelen sinyalleri işleyerek istenen hareketi kolaylaştırır ve istenmeyen hareketleri baskılar. İşleyiş, doğrudan ve dolaylı yolaklar arasındaki dengeye dayanır; dopamin bu dengeyi düzenler. Bu model, hareket bozukluklarının niçin iki karşıt gruba ayrıldığını açıklar.

Dopaminerjik uyarının azalması, hareketin başlatılamamasıyla giden tabloları oluşturur. Parkinson hastalığında substantia nigradaki hücrelerin kaybı sonucu bradikinezi, kas sertliği, dinlenme titremesi ve duruş dengesizliği görülür; tedavi dopamin eksikliğinin giderilmesine dayanır. İlaç kaynaklı parkinsonizm ise dopamin reseptörlerinin blokajından kaynaklanır; antipsikotikler ve metoklopramid gibi antiemetikler tipik sorumlulardır. Bu tablo iki taraflı ve simetriktir, Parkinson hastalığı ise genellikle tek taraflı başlar; ayrım klinik açıdan belirleyicidir çünkü ilaç kesildiğinde bulgular geriler.

Ters yönde, aşırı hareketle giden tablolar da bu sistemin bozukluklarıdır. Huntington hastalığında kaudat çekirdek etkilenir ve kore adı verilen amaçsız, akıcı hareketler ortaya çıkar; hastalık baskın kalıtımla geçer ve bilişsel ile ruhsal belirtiler eşlik eder. Subtalamik çekirdeğin tek taraflı lezyonunda karşı taraf uzuvlarda şiddetli savurma hareketleri görülür. Wilson hastalığında bakır birikimi bu bölgeleri tutar; genç yaşta ortaya çıkan hareket bozukluğu ve karaciğer hastalığında akla getirilmelidir, çünkü tedavi edilebilir bir tablodur.

Sistemin işlevi hareketle sınırlı değildir; bilişsel ve davranışsal döngülerde de rol oynar. Obsesif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği bozukluğunda bu devrelerin katılımı gösterilmiştir. Ayrıca bu bölgeler, kan akımının sınır alanlarında yer aldığından oksijensiz kalma, karbonmonoksit zehirlenmesi ve hipoglisemide seçici biçimde zarar görür. Cerrahi açıdan derin beyin uyarımı, ilaç tedavisine yanıtı azalan Parkinson hastalarında bu devrelerin hedeflenmesiyle etkili sonuçlar sağlar.

Eş anlamlılar

• Bazal çekirdekler

İlgili terimler

• Parkinson hastalığı
• Akinezi
• Diskinezi
• Distoni
• Levodopa