Parkinson hastalığı
Parkinson hastalığı (İng. Parkinson's disease, PH), substantia nigra pars compacta'daki dopaminerjik nöronların ilerleyici kaybı ve hücre içi alfa-sinüklein birikimleri (Lewy cisimcikleri) ile karakterize; bradikinezi, istirahat tremoru ve rijidite gibi motor bulguların yanı sıra geniş bir motor dışı belirti yelpazesiyle seyreden, Alzheimer hastalığından sonra en sık ikinci nörodejeneratif hastalıktır.
Etimoloji
Hastalığı 1817'de An Essay on the Shaking Palsy ("Titrek Felç Üzerine Bir Deneme") adlı monografisinde ilk kez sistematik biçimde tanımlayan İngiliz hekim James Parkinson'ın (1755–1824) adından; adlandırma, Jean-Martin Charcot tarafından önerilmiştir. Tarihsel eş anlamlısı paralysis agitans (Lat. "titrek felç") günümüzde terk edilmiştir.
Klinik bağlam
Patofizyolojinin merkezinde nigrostriatal dopamin yolağının dejenerasyonu yatar: motor belirtiler ortaya çıktığında nigral nöronların %50–60'ı, striatal dopaminin %70–80'i kaybedilmiştir; alfa-sinüklein patolojisinin Braak evrelemesine göre beyin sapının alt bölümlerinden ve olası olarak enterik sinir sistemi ile olfaktör bulbustan başlayıp yukarı yayılması, motor öncesi belirtilerin (koku kaybı, kabızlık, REM uykusu davranış bozukluğu, depresyon) yıllar önce ortaya çıkışını açıklar. Olguların çoğu sporadiktir; ileri yaş en güçlü risk etmenidir, genetik formlar (LRRK2, PRKN, GBA varyantları) azınlığı oluşturur ve pestisit maruziyeti risk artışıyla, sigara ile kahve ise ters ilişkiyle tutarlı biçimde bildirilmiştir.[1] Tanı kliniktir ve MDS ölçütlerine göre çekirdek bulgu bradikinezidir; buna istirahat tremoru (tipik olarak 4–6 Hz, "para sayma" niteliğinde, asimetrik başlangıçlı) ve/veya rijidite (dişli çark belirtisi) eşlik eder; postüral instabilite geç dönem bulgusudur ve erken belirginliği atipik parkinsonizmi düşündürür. Levodopaya belirgin ve sürekli yanıt tanıyı destekler; ayırıcı tanıda ilaç ilişkili parkinsonizm (antipsikotikler, metoklopramid), esansiyel tremor, vasküler parkinsonizm ve atipik sendromlar (multipl sistem atrofisi, progresif supranükleer palsi, Lewy cisimcikli demans) yer alır; dopamin taşıyıcı görüntülemesi (DAT-SPECT) belirsiz olgularda presinaptik dopaminerjik kaybı gösterir ancak Parkinson'ı atipik formlardan ayıramaz.[2] Motor dışı belirtiler (otonom bozukluklar — ortostatik hipotansiyon, kabızlık, işeme bozuklukları —, uyku bozuklukları, depresyon-anksiyete, kognitif bozulma ve ileri evrede demans, psikoz) yaşam kalitesinin başlıca belirleyicileridir. Tedavinin temeli dopaminerjik replasmandır: levodopa (periferik dekarboksilaz inhibitörüyle birlikte) en etkili ajandır ve semptomatik hastada tedaviyi geciktirmenin yararı gösterilmemiştir; dopamin agonistleri (pramipeksol, ropinirol; dürtü kontrol bozukluğu riskiyle), MAO-B inhibitörleri (rasajilin, safinamid) ve COMT inhibitörleri (entakapon, opikapon) diğer bileşenlerdir. Yıllar içinde motor dalgalanmalar (doz sonu kötüleşmesi, "on-off") ve levodopa kaynaklı diskineziler gelişir; ileri evrede derin beyin stimülasyonu (subtalamik çekirdek ya da globus pallidus internus), cihaz destekli infüzyon tedavileri (levodopa-karbidopa intestinal jeli, subkütan apomorfin ve foslevodopa) seçilmiş hastalarda dalgalanmaları belirgin azaltır; egzersiz ve multidisipliner rehabilitasyon, kanıta dayalı tedavinin ayrılmaz parçasıdır.[3] Yoğun bakım ve perioperatif bakımda kritik ilke, dopaminerjik tedavinin kesintiye uğratılmamasıdır: ani kesilme, nöroleptik malign sendrom benzeri parkinsonizm-hiperpireksi tablosuna yol açabilir; oral alamayan hastada nazogastrik levodopa, transdermal rotigotin ya da apomorfin köprü seçenekleridir ve antidopaminerjik antiemetikler ile antipsikotiklerden (metoklopramid, haloperidol) kaçınılır; psikoz gerektiğinde ketiapin ya da klozapinle yönetilir. Hastalık ilerleyicidir ancak seyri bireyseldir; disfaji, düşmeler ve aspirasyon ileri evre morbidite ile mortalitenin başlıca kaynaklarıdır.[4]
Eş anlamlılar
- İdiyopatik Parkinson hastalığı
- Paralysis agitans (tarihsel adlandırma)
- Titrek felç (tarihsel Türkçe karşılık)
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, McGraw Hill, 2022.
- ↑ Postuma RB, Berg D, Stern M ve ark., MDS clinical diagnostic criteria for Parkinson's disease, Movement Disorders, 2015.
- ↑ Bloem BR, Okun MS, Klein C, Parkinson's disease, The Lancet, 2021.
- ↑ Armstrong MJ, Okun MS, Diagnosis and Treatment of Parkinson Disease: A Review, JAMA, 2020.